وسيعى دارد كه تمام اين امور را كه مقدمه عمران و آبادى است شامل مىشود ( 1 ) .
و از آنجا كه در دنياى آن روز بيشترين قدرت در دست كسانى بود كه از نظر كشاورزى پيشرفته تر بودند و از نظر ساختن عمارتها ، ترقى چشمگيرى داشتند ، برترى اين اقوام را نسبت به مشركان مكه كه قدرتشان از اين نظر بسيار محدود بود روشن مىسازد .
اما آنها با اينهمه توانايى هنگامى كه آيات الهى را انكار ، و پيامبران را تكذيب كردند قدرت فرار از چنگال مجازات نداشتند شما چگونه مىتوانيد فرار كنيد ؟ ! و اين مجازاتهاى دردناك و محصول اعمال و فرآورده دست خود آنها بود آنها بودند كه بر خويشتن ظلم كردند و خداوند هرگز ظلم و ستمى بر كسى روا نمىدارد .
آخرين آيه مورد بحث آخرين مرحله كفر آنها را بيان مىكند و مىگويد :
« سپس سرانجام كسانى كه اعمال بد انجام دادند بجايى رسيد كه آيات خدا را تكذيب كردند ، و از آن بدتر به استهزاء و مسخره كردن آن برخاستند » ( * ( ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى أَنْ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّه وَكانُوا بِها يَسْتَهْزِؤُنَ ) * ) .
آرى گناه و آلودگى همچون بيمارى خوره به جان انسان مىافتد ، و روح ايمان را مىخورد و از بين مىبرد ، و كار به جايى مىرسد كه سر از تكذيب آيات الهى در مىآورد ، و از آن هم فراتر مىرود ، و او را به استهزاء و سخريه پيامبران و آيات الهى وامىدارد ، و به مرحله اى مىرسد كه ديگر هيچ وعظ و اندرز و انذارى مؤثر نيست و جز تازيانه عذاب دردناك الهى راهى باقى نمىماند !
هامش
( 1 ) « اثار » از ماده « ثور » ( بر وزن غور ) به معنى پراكنده ساختن است و اينكه عرب به گاو نر « ثور » مىگويد به خاطر آن است كه زمين را با آن شخم مىكند .