است كه در آنجا حجابها كنار ميرود و انسان با شهود باطنى خدا را به عظمت مىشناسد .
و از آنجا كه تعبيرها به « اجل مسمى » بيانگر اين حقيقت است كه به هر حال زندگى اين جهان دوام بقايى ندارد و اين هشدارى است به همه دنياپرستان در آيه بعد چنين اضافه مىكند « آيا آنها سير در زمين نكردند تا بنگرند عاقبت كسانى كه پيش از آنها بودند به كجا كشيده شد » ( * ( أَ وَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ) * ) .
« همانها كه نيرويى بيشتر از اينان داشتند ، و زمين را دگرگون ساختند و بيش از آنچه اينها آباد كردند آنها عمران نمودند » ( * ( كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثارُوا الأَرْضَ وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها ) * ) .
« و پيامبران آنها با دلائل آشكار به سوى آنها آمدند » ( و جاءتهم رسلهم بالبينات ) .
اما آنها خيره سرى كردند ، و در برابر حق تسليم نشدند و به مجازات دردناك الهى مبتلا گشتند .
« خداوند به آنها هرگز ستم نكرد ، ولى آنها به خويشتن ظلم و ستم مىكردند » ( * ( فَما كانَ اللَّه لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ) * ) .
در واقع قرآن اشاره به اقوامى مىكند كه نسبت به مشركان معاصر پيامبر برترى چشمگيرى از نظر قدرت و نيروى جسمى و مالى داشتند ، و سرنوشت دردناك آنها را درس عبرتى براى اينها قرار مىدهد .
جمله * ( أَثارُوا الأَرْضَ ) * ( زمين را زير و رو كردند ) ممكن است اشاره به شخم كردن زمين براى زراعت و درختكارى ، يا كندن نهرها و قناتها ، و يا بيرون آوردن شالوده عمارتهاى بزرگ و يا همه اينها باشد ، چرا كه جمله « اثاروا الارض » مفهوم
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 373
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٧٣