خلقت طويل و عريض تنها براى اين چهار روز زندگى دنيا بى معنى بود ، و از اينجا به وجود آخرت پى مىبرند .
بنا بر اين دقت در نظم و حقانيت اين جهان دليل بر وجود مبدء است و دقت در داشتن « اجل مسمى » دليل بر معاد است ( دقت كنيد ) .
لذا در پايان آيه اضافه مىكند : « بسيارى از مردم به لقاى پروردگارشان كافرند » ( * ( وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَكافِرُونَ ) * ) .
يا اصلا منكر معادند ، همانگونه كه مكرر در آيات قرآنى از قول مشركان نقل شده كه مىگفتند : آيا هنگامى كه ما خاك شديم مجددا به زندگى باز مىگرديم ؟ اين حرف عجيبى است ؟ اين غير ممكن است ! اين دليل جنون گوينده آن است ! ( سوره رعد آيه 5 ، سوره مؤمنون آيه 35 ، سوره نمل آيه 67 ، و سوره ق آيه 3 ) .
و يا اينكه با زبان منكر نيستند اما عملشان آن چنان آلوده و ننگين است كه نشان مىدهد آنها اعتقادى به معاد ندارند ، چرا كه اگر معتقد بودند نبايد اين چنين فاسد و مفسد باشند .
ضمنا تعبير « * ( فِي أَنْفُسِهِمْ ) * » به اين معنى نيست كه آنها در باره اسرار وجود خويش مطالعه كنند آن چنان كه فخر رازى در تفسير خود گفته ، بلكه منظور اين است كه آنها در درون جان از طريق عقل و و جدان به آفرينش آسمانها و زمين بينديشند .
تعبير « بالحق » ممكن است دو معنى داشته باشد : يكى توأم بودن آفرينش با حق و قانون و نظم است ، و ديگر اينكه هدف آفرينش هدف حقى بوده است و البته اين دو تفسير با هم منافات ندارند ( 1 ) .
تعبير به « لقاء ربهم » همانگونه كه بارها گفتهايم اشاره به قيامت و رستاخيز
هامش
( 1 ) در صورت اول « باء » در « بالحق » براى مصاحبت است ، و در صورت دوم به معنى « لام » .