در حقيقت براى انجام عمل صالح بايد از اين دو فضيلت اخلاقى مدد گرفت صبر و توكل كه بدون اين دو انجام اعمال صالح در مقياس وسيع هرگز امكان پذير نيست . ( 1 )
در آخرين آيه مورد بحث در پاسخ كسانى كه به زبان حال يا زبان قال مىگفتند : اگر ما از شهر و ديار خود هجرت كنيم چه كسى به ما روزى مىدهد ؟
قرآن مىگويد غم روزى را نخوريد و ننگ ذلت و اسارت را نپذيريد ، روزىرسان خدا است ، نه تنها شما كه « بسيارند جنبندگانى كه حتى نمىتوانند روزى خود را حمل كنند و هرگز ذخيره غذايى در لانه خود ندارند ، و هر روز نو روزى نو مىخواهند ، اما خدا آنها را گرسنه نمىگذارد و روزى مىدهد ، و همو شما را نيز روزى مىبخشد » ( * ( وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّه يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ ) * ) .
در ميان جنبندگان و حيوانات و حشرات گذشته از انسان انواع كمى هستند كه همچون مورچگان و زنبوران عسل مواد غذايى خود را از صحرا و بيابان به سوى لانه حمل و ذخيره مىكنند ، و غالبا « گنجشك روزى » هستند ، يعنى هر روز جديد بايد به دنبال روزى تازه اى بروند ، و مليونها ميليون از آنها در اطراف ما در نقاط دور و نزديك ، در بيابانها و اعماق درهها ، و بر فراز كوهها ، و درون درياها وجود دارند كه همه از خوان نعمت بيدريغش روزى مىخورند .
و تو اى انسان كه از آنها براى به دست آوردن روزى و ذخيره كردن با هوش و تواناترى چرا اين چنين از ترس قطع روزى به زندگى آلوده و ننگين چسبيده اى ؟
هامش
( 1 ) در باره حقيقت « توكل » و فلسفه آن بحث مشروحى در جلد 10 صفحه 295 به بعد ( ذيل آيه 12 سوره ابراهيم ) داشتهايم ، و در مورد « صبر » در جلد 10 صفحه 193 و در جلد 6 صفحه 305 بحث بيشترى شده است .