جهنم ناامنى و ناآرامى ، جهنم ظلم و بيدادگرى ، و جهنم هوى و هوسهاى سركش ! ديگر اينكه طبق ظاهر آيات قرآن جهنم هم اكنون موجود است و طبق تحليلى كه قبلا داشتهايم در باطن و درون اين دنيا است و به اين ترتيب حقيقتا كافران را احاطه كرده است ، در آيه 5 و 6 و 7 سوره تكاثر نيز به آن اشاره شده : كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ : « اين چنين نيست اگر علم اليقين مىداشتيد دوزخ را مشاهده مىكرديد سپس آن را به عين اليقين مىديديد ( 1 ) .
سپس مىافزايد : « آن روز كه عذاب الهى از بالاى سر و از پائين پا آنها را فرا مىگيرد ، و به آنها مىگويد بچشيد آنچه را كه عمل مىكرديد روز سخت و دردناكى است » ( * ( يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) * ) ( 2 ) .
اين آيه ممكن است توضيحى براى احاطه عذاب جهنم در قيامت نسبت به كفار باشد ، و ممكن است بيانى مستقل براى آن عذاب دردناك آنان محسوب گردد كه امروز بر اثر اعمالشان آنها را احاطه كرده و فردا ظاهر و آشكار مىشود .
به هر حال اينكه مىفرمايد « اين عذاب از بالاى سر و پائين پاها است » و بقيه جهات و جوانب را ذكر نمىكند در حقيقت به خاطر وضوح مطلب و روشنى بحث است ، بعلاوه هنگامى كه شعلههاى آتش از پائين پا زبانه كشد و از بالا بر سر آنها فرو ريخته شود تمام بدن آنها را احاطه خواهد كرد ، و تمام جوانب و اطراف را نيز مىپوشاند .
هامش
( 1 ) براى توضيح بيشتر در اين زمينه به جلد سوم تفسير نمونه صفحه 92 به بعد ( ذيل آيه 133 سوره آل عمران ) مراجعه فرمائيد .
( 2 ) بعضى از مفسران « يوم » را ظرف براى فعل مقدرى دانستهاند و بعضى ديگر آن را متعلق به « محيطة » مىدانند .