ظاهر اين است كه معاذ بن جبل اين سخن را از كلام پيامبر ص استفاده كرده زيرا خود او نقل مىكند كه از پيامبر خدا پرسيدم : كدام عمل از همه اعمال برتر است فرمود :
ان تموت و لسانك رطب من ذكر اللَّه عز و جل :
« اينكه به هنگام مردن زبان تو به ذكر خداوند بزرگ مشغول باشد .
و از آنجا كه نيات انسانها و ميزان حضور قلب آنها در نماز و سائر عبادات بسيار متفاوت است در پايان آيه مىفرمايد : « و خدا مىداند چه كارهايى را انجام مىدهيد » ( * ( وَاللَّه يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ ) * ) .
چه اعمالى را كه در پنهان انجام مىدهيد يا آشكار ، چه نياتى را كه در دل داريد ، و چه سخنانى كه بر زبان جارى مىكنيد .
نكته : تاثير نماز در تربيت فرد و جامعه
گر چه نماز چيزى نيست كه فلسفه اش بر كسى مخفى باشد ، ولى دقت در متون آيات و روايات اسلامى ما را به ريزه كاريهاى بيشترى در اين زمينه رهنمون مىگردد :
1 - روح و اساس و هدف و پايه و مقدمه و نتيجه و بالآخره فلسفه نماز همان ياد خدا است ، همان « ذكر اللَّه » است كه در آيه فوق بعنوان برترين نتيجه بيان شده است .
البته ذكرى كه مقدمه فكر ، و فكرى كه انگيزه عمل بوده باشد ، چنان كه در حديثى از امام صادق ع آمده است كه در تفسير جمله * ( وَلَذِكْرُ اللَّه أَكْبَرُ ) * فرمود :
ذكر اللَّه عند ما احل و حرم
« ياد خدا كردن به هنگام انجام حلال و حرام » ( يعنى به ياد خدا بيفتد به سراغ حلال برود و از حرام چشم بپوشد ) ( 1 ) .
هامش
( 1 ) بحار الانوار جلد 82 صفحه 200 .