كاملا متفاوت ببينند و به عموميت قدرت خدا آشنا شوند و به توانايى او بر اعاده اين حيات پى ببرند .
در حقيقت همانگونه كه اثبات توحيد گاه از مشاهده « آيات انفسى » است و گاه « آيات آفاقى » اثبات معاد نيز از هر دو طريق انجام مىگيرد .
امروز اين آيه براى دانشمندان معنى دقيقتر و عميقترى مىتواند ارائه دهد و آن اينكه بروند و آثار موجودات زنده نخستين را كه به صورت فسيلها و غير آن در اعماق درياها ، در دل كوهها ، و در لابلاى طبقات زمين است ببينند ، و به گوشه اى از اسرار آغاز حيات در كره زمين و عظمت و قدرت خدا پى برند و بدانند كه او بر اعاده حيات قادر است ( 1 ) .
ضمنا واژه « نشاه » در اصل به معنى ايجاد و تربيت چيزى است و گاه از دنيا به « نشاه اولى » و از قيامت به « نشاه آخرت » تعبير مىشود .
اين نكته نيز قابل توجه است كه در ذيل آيه گذشته « * ( إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّه يَسِيرٌ ) * » آمده بود و در اينجا « * ( إِنَّ اللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) * » ، اين تفاوت ممكن است به خاطر آن باشد كه اولى يك مطالعه محدود را بيان مىكند و دومى يك مطالعه وسيع و گسترده را .
سپس به ذكر يكى از مسائل مربوط به معاد مىپردازد ، و آن مساله رحمت و عذاب است مىگويد : « او در قيامت هر كس را بخواهد و مستحق بداند مجازات مىكند ، و هر كس را بخواهد و لايق ببيند مورد رحمت قرار مىدهد ، و به سوى او بازگشت مىكنيد » ( * ( يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ وَإِلَيْه تُقْلَبُونَ ) * ) .
هامش
( 1 ) در گذشته بحث مشروحى در باره « سير ارض و جهانگردى » و اثرات آن داشتهايم اما آن بحث بيشتر جنبه درس عبرت در زمينه سرگذشت اقوام طغيانگر گذشته داشت ( به جلد سوم تفسير نمونه صفحه 102 ذيل آيه 137 سوره آل عمران مراجعه فرمائيد ) .