البته ارتباط آيات ايجاب مىكند كه اين جمله از سخنان ابراهيم ع باشد و بسيارى از مفسران نيز همين تفسير را پذيرفته ، يا به عنوان يك احتمال ذكر كردهاند .
احتمال ديگر اينكه روى سخن در اين آيه به مشركان مكه و معاصران پيامبر ص است ، و جمله « * ( كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ) * » تناسب بيشترى با آن دارد ، بعلاوه شبيه اين تعبير كه در آيه 25 زمر و 25 فاطر آمده نيز در مورد پيامبر اسلام ص و مشركان عرب است ، ولى به هر حال هر كدام از اين دو تفسير باشد از نظر نتيجه تفاوتى پيدا نمىكند .
در اينجا قرآن داستان ابراهيم را موقتا رها كرده و بحثى را كه ابراهيم در زمينه توحيد و بيان رسالت خويش داشت به وسيله ذكر دليل بر معاد تكميل مىكند ، مىگويد :
« آيا اين منكران معاد ، نديدند چگونه خداوند آفرينش را آغاز مىكند سپس آن را بازمىگرداند » ؟ ( * ( أَ وَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّه الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُه ) * ) .
منظور از رؤيت و ديدن در اينجا همان مشاهده قلبى و علم است ، يعنى آيا آنها چگونگى آفرينش الهى را نمىدانند ، همان كسى كه قدرت بر « ايجاد نخستين » داشته قادر بر اعاده آن نيز هست ، كه قدرت بر يك چيز ، قدرت بر امثال و اشباه آن نيز مىباشد .
اين احتمال نيز وجود دارد كه « رؤيت » در اينجا به همان معنى مشاهده با چشم باشد ، چرا كه انسان در اين دنيا زنده شدن زمينهاى مرده و روئيدن گياهان و تولد اطفال از نطفه و جوجهها را از تخم مرغ با چشم ديده است ، كسى كه قدرت بر چنين كارى دارد مىتواند بعد از مرگ مردگان را حيات ببخشد .
و در پايان آيه به عنوان تاكيد مىافزايد : « اين كار براى خدا سهل و آسان
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 234
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٣٤