بعد از ذكر حروف مقطعه به يكى از مهمترين مسائل زندگى بشر كه مساله شدائد و فشارها و آزمونهاى الهى است اشاره مىكند .
نخست مىگويد : « آيا مردم گمان كردند همين اندازه كه اظهار ايمان كنند و شهادت به توحيد و رسالت پيامبر دهند به حال خود واگذارده خواهند شد و امتحان نمىشوند » ؟ ! ( * ( أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ ) * ) ( 1 ) .
بعد بلافاصله به ذكر اين حقيقت مىپردازد كه امتحان يك سنت هميشگى و جاودانى الهى است ، امتحان مخصوص شما جمعيت مسلمانان نيست ، سنتى است كه در تمام امتهاى پيشين جارى بوده است . مىفرمايد : « ما كسانى را كه قبل از آنها بودند آزمايش كرديم » ( * ( وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ) * ) .
آنها را نيز در كورههاى سخت امتحان افكنديم ، آنها نيز همچون شما در فشار دشمنان بيرحم و جاهل و بى خبر و متعصب و لجوج قرار داشتند ، هميشه ميدان امتحان باز بوده و گروهى در اين ميدان شركت داشتهاند .
بايد همچنين باشد چرا كه در مقام ادعا هر كس مىتواند خود را برترين مؤمن ، بالاترين مجاهد ، و فداكارترين انسان معرفى كند ، بايد وزن و قيمت و ارزش اين ادعاها از طريق آزمون روشن شود ، بايد معلوم گردد تا چه اندازه نيات درونى و آمادگيهاى روحى با اين گفتهها هماهنگ يا ناهماهنگ است ؟
آرى « بايد خدا بداند چه كسانى راست مىگويند ، و چه كسانى دروغگو هستند » ( * ( فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّه الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ ) * ) .
هامش
( 1 ) « يفتنون » از ماده « فتنه » در اصل به معنى گذاشتن طلا در آتش براى شناخته شدن ميزان خلوص آن است ، سپس به هر گونه آزمايش ظاهرى و معنوى اطلاق شده است ( براى توضيح بيشتر به جلد 2 صفحه 17 مراجعه شود ) .