كه بدهند لذا در آخرين آيه مورد بحث ، اضافه مىكند : « فرمان عذاب الهى در مورد آنها صادر مىشود و آنها سخنى ندارند كه بگويند » ! ( * ( وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ ) * ) .
اين عذاب به معنى عذاب دنيا است هر گاه آيه را به معنى رجعت بدانيم ، و به معنى عذاب آخرت است اگر آيه را به معنى قيامت بدانيم .
نكتهها :
1 - دابة الارض چيست ؟
« دابه » به معنى « جنبنده » و « ارض » به معنى « زمين » است ، و بر خلاف آنچه بعضى مىپندارند « دابه » تنها به جنبندگان غير انسان اطلاق نمىشود ، بلكه مفهوم وسيعى دارد كه انسانها را نيز در بر مىگيرد ، چنان كه در آيه 6 سوره هود مىخوانيم : وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّه رِزْقُها : « هيچ جنبنده اى در زمين نيست مگر اينكه روزى او بر خدا است » .
و در آيه 61 سوره نحل آمده : وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ « اگر خداوند مردم را به خاطر ستمهايشان مجازات مىكرد ، جنبنده اى را بر صفحه زمين باقى نمىگذاشت » .
و در آيه 22 سوره انفال مىخوانيم : إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّه الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ : « بدترين جنبندگان نزد خداوند افراد كر و گنگى هستند كه چيزى نمىفهمند » .
اما در مورد تطبيق اين كلمه ، همانگونه كه در تفسير آيه بيان كرديم ، قرآن بطور سر بسته از آن گذشته ، گويى بنا بر اجمال و ابهام بوده ، تنها وصفى كه براى آن ذكر كرده اين است كه با مردم سخن مىگويد ، و افراد بى ايمان را اجمالا مشخص مىكند ، ولى در روايات اسلامى و سخنان مفسرين ، بحثهاى زيادى در اين