كه از هر قوم و جمعيتى خداوند گروهى را محشور مىكند و آنها را براى مجازات و كيفر اعمالشان آماده مىسازد .
بسيارى از بزرگان اين آيه را اشاره به مساله رجعت و بازگشت گروهى از بدكاران و نيكوكاران به همين دنيا در آستانه رستاخيز مىدانند ، چرا كه اگر اشاره به خود رستاخيز و قيامت باشد ، تعبير به « * ( مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً ) * » ( از هر جمعيتى ، گروهى ) صحيح نيست ، زيرا در قيامت ، همه محشور مىشوند ، چنان كه قرآن در آيه 47 سوره كهف مىگويد : وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً : « ما آنها را محشور مىكنيم و احدى را ترك نخواهم گفت » .
شاهد ديگر اين است كه قبل از اين آيه سخن از نشانههاى رستاخيز در پايان اين جهان بود ، در آيات آينده نيز به همين موضوع اشاره مىشود ، بنا بر اين بعيد به نظر مىرسد كه آيات قبل و بعد از حوادث پيش از رستاخيز سخن گويد ، اما آيه وسط از خود رستاخيز ، هماهنگى آيات ايجاب مىكند كه همه درباره حوادث قبل از قيامت باشد .
در اين زمينه روايات فراوانى نيز داريم كه در بحث نكات ضمن تفسير معنى « رجعت » به آن اشاره خواهد شد .
ولى مفسران اهل سنت معمولا آيه را ناظر به قيامت مىدانند ، و ذكر كلمه « فوج » را اشاره به رؤساء و سردمداران هر گروه و جمعيت مىشمرند و در مورد ناهماهنگى آيات كه از اين تفسير برمىخيزد گفتهاند آيات در حكم تاخير و تقديم است و گويى آيه 83 بعد از 85 قرار گرفته باشد ! ولى مىدانيم هم تفسير « فوج » به معنى مزبور خلاف ظاهر است ، و هم تفسير ناهماهنگى آيات به تقديم و تاخير .
« سرانجام ، اين گروه را به پاى محاسبه مىآورند و خداوند به آنها مىگويد
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 549
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٥٤٩