( * ( بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ ) * ) .
« ادارك » در اصل « تدارك » بوده كه به معنى پشت سر هم قرار گرفتن است بنا بر اين مفهوم جمله « * ( ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ ) * » اين است كه آنها تمام معلومات خود را در مورد آخرت به كار گرفتند اما به جايى نرسيدند ، لذا بعد از آن مىفرمايد : « آنها از آن در شكند ، بلكه نابينا هستند » چرا كه نشانههاى آخرت در زندگى همين دنيا نمايان است : بازگشت زمين مرده به حيات در فصل بهار ، بارور شدن درختانى كه در فصل زمستان از كار افتاده بود و مشاهده عظمت قدرت خدا در مجموعه آفرينش ، همگى دليل بر امكان زندگى پس از مرگ است ، اما آنها همچون نابينايان از كنار اين صحنهها مىگذرند .
البته تفسيرهاى ديگرى براى جمله بالا ذكر كردهاند از جمله اينكه :
منظور از « * ( ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ ) * » اين است كه اسباب به دست آوردن علم درباره آخرت فراوان است و پشت سر يكديگر قرار گرفته اما آنها چشم باز ندارند كه ببينند .
بعضى نيز گفتهاند منظور اين است كه آنها در جهان ديگر كه پردهها كنار مىرود به حد كافى از حقايق با خبر مىشوند .
ولى از ميان اين سه تفسير ، تفسير اول با جملههاى ديگر آيه و با بحثهايى كه در آيات بعد مىآيد هماهنگتر است .
به اين ترتيب براى جهل منكران آخرت سه مرحله ذكر شده :
نخست اينكه انكار و ايراد آنها به خاطر آن است كه از خصوصيات آخرت بيخبرند « و چون نديدند حقيقت ره افسانه مىزنند » .
ديگر اينكه آنها در اصل وجود آخرت شك دارند و سؤال از زمان تحقق آن از اين شك ريشه مىگيرد .
و ديگر اينكه اين جهل و شك آنها نه به خاطر اينست كه دليل كافى بر آخرت
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 527
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٥٢٧