( * ( قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ ) * ) ( 1 ) .
پيرامون مفهوم « مضطر » و مساله استجابت دعا و شرائط آن بحثهايى است كه در نكتهها در پايان همين آيات خواهد آمد .
منظور از « * ( خُلَفاءَ الأَرْضِ ) * » ممكن است به معنى ساكنان زمين و صاحبان آن باشد ، چرا كه خدا با آن همه نعمت و اسباب رفاه و آسايش و آرامش كه در زمين قرار داده انسان را حكمران اين كره خاكى ساخته ، و او را براى سلطه بر آن آماده كرده است .
مخصوصا هنگامى كه انسان در اضطرار فرو مىرود و به درگاه خدا رو مىآورد و او به لطفش بلاها و موانع را بر طرف مىسازد ، پايههاى اين خلافت مستحكمتر مىشود ( و از اينجا رابطه ميان اين دو بخش از آيه روشن مىگردد ) .
و نيز ممكن است اشاره به اين باشد كه خدا ناموس حيات را چنين قرار داده كه دائما اقوامى مىآيند و جانشين اقوام ديگر مىشوند كه اگر اين تناوب نبود تكاملى صورت نمىگرفت ( 2 ) .
در چهارمين سؤال مساله هدايت را مطرح كرده مىگويد : « آيا اين بتها بهترند يا كسى كه شما را در تاريكيهاى صحرا و دريا ( بوسيله ستارگان ) هدايت مىكند » ؟ ( * ( أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ) * ) .
« و كسى كه بادها را به عنوان بشارت دهندگان پيش از نزول رحمتش مىفرستد » ( * ( وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِه ) * ) .
بادهايى كه بيانگر نزول بارانند و همانند پيك مخصوص بشارت ، پيشاپيش
هامش
( 1 ) « ما » در « * ( قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ ) * » ظاهرا زائده است و مىدانيم فائده حروف زائده در بسيارى از موارد تاكيد است . و « قليلا » صفت است براى مصدر محذوفى و در تقدير چنين بوده « تتذكرون تذكرا قليلا » .
( 2 ) بنا بر اين « * ( خُلَفاءَ الأَرْضِ ) * » به معنى « خلفاء فى الارض » است .