مقاومت مىكند ، و هم مانعى است براى طوفانهاى عظيم كه آرامش زمين را بر هم مىزنند ( 1 ) .
و ديگر حجاب و حايل طبيعى است كه ميان بخشهايى از آب شيرين و آب شور اقيانوسها قرار داده ، اين حجاب نامرئى چيزى جز تفاوت درجه غلظت آب شور و شيرين ، و به اصطلاح تفاوت « وزن مخصوص » آنها نيست كه سبب مىشود كه آب نهرهاى عظيمى كه به دريا مىريزند تا مدت زيادى ، در آب شور حل نشوند و در نتيجه جزر و مد دريا آنها را بر بخش عظيمى از سواحل آماده كشت و زرع مسلط مىسازد ، و آنها را آبيارى مىكند ، كه شرح اين سخن را ذيل آيه 53 سوره فرقان در همين جلد آوردهايم .
و در عين حال در لابلاى بخشهاى مختلف زمين ، نهرهايى از آب كه مايه حيات و زندگى و سرچشمه طراوت و خرمى ، و مزارع آباد و باغهاى پر ثمر است ، قرار داده ، بخشى از منابع اين آبها در كوهها است ، و بخشى در لابلاى قشرهاى زمين .
آيا اين نظام مىتواند مولود تصادف كور و كر و مبدئى فاقد عقل و حكمت باشد ؟
آيا بتها نقشى در اين نظام بديع و شگفتانگيز دارند ؟ ! حتى بت پرستان چنين ادعايى نمىكنند .
لذا در پايان آيه بار ديگر اين سؤال را تكرار مىكند كه « آيا معبودى با اللَّه هست » ؟ ( * ( أَ إِله مَعَ اللَّه ) * ) .
نه « بلكه اكثر آنها نادانند و بى خبر » ( * ( بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ ) * ) .
هامش
( 1 ) درباره نقش كوهها در ثبات زمين و بركات ديگر آن ، در جلد دهم صفحه 113 ( ذيل آيه 3 سوره رعد ) نيز بحث كردهايم .