بينندگان را غرق سرور مىكند ( 1 ) .
و در پايان آيه روى سخن را به بندگان كرده مىگويد : « شما قدرت نداشتيد كه درختان اين باغهاى زيبا را برويانيد » ( * ( ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها ) * ) .
كار شما تنها بذر افشانى و آبيارى است ، اما كسى كه حيات را در دل اين بذر آفريده ، و به نور آفتاب و قطرات حياتبخش باران و ذرات خاك فرمان مىدهد كه اين دانه را برويانيد ، تنها خدا است .
اينها حقائقى است كه هيچكس نمىتواند منكر آن شود ، و يا آن را به غير خدا نسبت دهد ، او است كه آفريننده آسمانها و زمين است ، و او است كه نازل كننده باران است ، او مبدأ اينهمه زيبايى و حسن و جمال در عالم حيات است .
حتى دقت در رنگ آميزى يك گل زيبا و برگهاى لطيف و منظمى كه در درون يكديگر اطراف هسته مركزى گل حلقه زدهاند ، و آواى حيات سردادهاند كافى است كه انسان را به عظمت و قدرت و حكمت آفريدگار آن آشنا سازد ، اينها است كه قلب انسان را تكان مىدهد و به سوى او مىخواند .
به تعبير ديگر : توحيد در خلقت ( توحيد خالق ) و توحيد در ربوبيت ( توحيد تدبير كننده اين جهان ) پايه اى براى « توحيد معبود » شمرده شده است .
و لذا در پايان آيه مىگويد : « آيا معبود ديگرى با خدا است » ( * ( أَ إِله مَعَ اللَّه ) * ) .
« ولى آنها گروهى نادان هستند كه از پروردگار عدول كرده و غير او را كه هيچگونه قدرتى ندارد شريك او قرار مىدهند » ( * ( بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ ) * ) ( 2 ) .
هامش
( 1 ) كلمه « ذات » در « * ( ذاتَ بَهْجَةٍ ) * » به صورت مفرد آمده در حالى كه « حدائق » كه موصوف آن است جمع است ، اين به خاطر آن است كه « حدائق » جمع مكسر است ، و جمع مكسر گاهى به مفهوم « جماعت » كه مفرد است مىآيد ، و صفت آن نيز مفرد خواهد بود .
( 2 ) « يعدلون » ممكن است از ماده « عدول » به معنى انحراف و بازگشت از حق به سوى باطل باشد ، و نيز ممكن است از ماده « عدل » ( بر وزن قشر ) به معنى معادل و شبيه و نظير باشد ، در صورت اول مفهومش اين است كه آنها از خداوند واحد يكتا به غير او عدول مىكنند ، و در صورت دوم مفهومش اين است كه براى او عديل و نظير قائل مىشوند .