مىبيند و گردش و حركتت را در ميان سجده كنندگان مشاهده مىكند .
اين قيام ممكن است قيام براى نماز باشد ، يا قيام از خواب براى عبادت ، و يا قيام به معنى « نماز فرادى » در برابر « * ( تَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ ) * » كه اشاره به نماز جماعت است و يا همه اينها .
« تقلب » به معنى گردش و حركت و از حالى به حالى منتقل شدن است ، اين تعبير ممكن است اشاره به سجده پيامبر ص در ميان سجده كنندگان در حال نماز باشد ، و يا گردش پيامبر ص در ميان يارانش كه مشغول عبادت بودند و از حال آنها جستجو مىكرد .
و در مجموع اشاره به اين است كه هيچ حالى از حالات تو ، و هيچ تلاشى از تلاشهايت ، چه آنها كه جنبه فردى دارد ، و چه آنها كه همراه ساير مؤمنان به صورت جمعى براى سامان بخشيدن به امور بندگان و نشر آئين حق انجام مىگيرد ، بر خداوند مخفى نيست ( توجه داشته باشيد كه فعلهايى كه در آيه آمده مضارع است و معنى حال و آينده را مىرساند ) .
ولى در اينجا دو تفسير ديگر نيز ذكر شده كه با ظاهر آيه چندان هماهنگ نيست و ممكن است از بطون آيه باشد .
نخست نگاههاى پيامبر ص به نمازگزارانى كه پشت سر او قرار مىگرفتند به خاطر اينكه آن حضرت همانگونه كه از پيش رو مىتوانست اجسام را ببيند ، از پشت سر نيز توانايى ديد اشخاص و موجودات را داشت ، چنان كه در حديثى آمده است كه فرمود :
لا ترفعوا قبلى و لا تضعوا قبلى ، فانى اراكم من خلفى كما اراكم من امامى ! :
« پيش از من سر از سجده برنداريد ، و قبل از من به سجده نرويد كه من شما را از پشت سر مىبينم همانگونه كه از پيش رو مىبينم ، سپس پيامبر ص آيه فوق را به عنوان شاهد سخن تلاوت فرمود » ( 1 ) .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ذيل آيه مورد بحث .