و مجازند ولى بالآخره كار شخصى خود را بر كار جمعى مسلمين مقدم داشتهاند و اين خالى از يك نوع ترك اولى نيست ( 1 ) و لذا نياز به استغفار دارند ( همانند استغفار بر يك عمل مكروه ) .
ضمنا اين تعبير نشان مىدهد كه تا مىتوانند از گرفتن اجازه خوددارى كنند و فداكارى و ايثار نمايند كه حتى پس از اجازه باز عمل آنها ترك اولى است ، مبادا حوادث جزئى را بهانه ترك گفتن اين برنامههاى مهم قرار دهد .
ديگر اينكه آنها به خاطر رعايت ادب در برابر رهبرشان درخور لطف الهى هستند و پيامبر ص به عنوان تشكر از اين عمل براى آنها استغفار مىكند ( 2 ) .
در عين حال اين دو پاسخ با هم منافاتى ندارد و ممكن است هر دو منظور باشد .
البته اين دستور انضباطى مهم اسلامى مخصوص پيامبر و يارانش نبوده است بلكه در برابر تمام رهبران و پيشوايان الهى اعم از پيامبر و امام و علمايى كه جانشين آنها هستند رعايت آن لازم است ، چرا كه مساله سرنوشت مسلمين و نظام جامعه اسلامى در آن مطرح مىباشد ، و حتى علاوه بر دستور قرآن مجيد ، عقل و منطق نيز حاكم به آن است ، زيرا اصولا هيچ تشكيلاتى بدون رعايت اين اصل پا بر جا نمىماند ، و مديريت صحيح بدون آن امكان پذير نيست .
عجب اينكه بعضى از مفسران معروف اهل سنت اين آيه را دليل بر جواز اجتهاد و واگذارى حكم به راى مجتهد دانستهاند ، ولى ناگفته پيدا است آن اجتهادى كه در مباحث اصول و فقه مطرح است مربوط به احكام شرع است نه مربوط به موضوعات ، اجتهاد در موضوعات قابل انكار نيست ، هر فرمانده لشكر ، هر رئيس اداره و هر سرپرست گروهى به هنگام تصميمگيرى در مسائل اجرايى و موضوعات
هامش
( 1 ) « تفسير فخر رازى » و « روح المعانى » و « تفسير قرطبى » ذيل آيات مورد بحث .
( 2 ) « تفسير فخر رازى » ذيل آيات مورد بحث .