و اين جالب است كه اين بتپرستان جاودانه گرفتار خدايان خود باشند همان خدايانى كه هميشه آنها را پرستش مىكردند و سپر بلاها مىشمردند و حل مشكلاتشان را از آنها مىخواستند ! براى توضيح بيشتر پيرامون وضع دردناك ، اين « عابدان گمراه » ، در برابر آن « معبودان بىارزش » مىگويد : « آنها در دوزخ ، فريادها و نالههاى دردناك دارند » ( * ( لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ ) * ) .
« زفير » در اصل به معنى فرياد كشيدنى است كه با بيرون فرستادن نفس توأم باشد ، و بعضى گفتهاند فرياد نفرتانگيز الاغ در آغاز « زفير » و در پايانش « شهيق » ناميده مىشود ، و به هر حال در اينجا اشاره به فرياد و ناله اى است كه از غم و اندوه برمىخيزد ( 1 ) .
اين احتمال نيز وجود دارد كه اين زفير و ناله غمانگيز تنها مربوط به عابدان نباشد بلكه شياطينى كه معبودشان بودند نيز در اين امر با آنها شريكند .
جمله بعد ، يكى ديگر از مجازاتهاى دردناك آنها را بازگو مىكند و آن اينكه « آنها در دوزخ چيزى نمىشنوند » ( * ( وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ ) * ) .
اين جمله ممكن است اشاره به اين باشد كه آنها سخنى كه مايه سرور و خوشحاليشان باشد مطلقا نمىشنوند ، و تنها مستمع نالههاى جانكاه دوزخيان ، و فريادهاى فرشتگان عذاب هستند .
بعضى گفتهاند منظور اين است كه اينها را در تابوتهاى آتشين مىگذارند آن چنان كه صداى هيچكس را مطلقا نمىشنوند گويى تنها آنها در عذابند و اين خود مايه مجازات بيشترى است چرا كه اگر انسان ، گروهى را همزندان خود ببيند مايه
هامش
( 1 ) براى توضيح بيشتر به جلد نهم تفسير نمونه صفحه 248 ( ذيل آيه 106 سوره هود ) مراجعه فرمائيد .