* ( أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ ) * ) ( 1 ) .
در حقيقت آنها كسانى هستند كه بعد از مشاهده عذاب الهى ، يا بعد از نابودى و رفتن به جهان برزخ ، پردههاى غرور و غفلت از برابر ديدگانشان كنار مىرود آرزو مىكنند اى كاش براى جبران اينهمه خطاها بار ديگر به دنيا بازمىگشتند ولى قرآن با صراحت مىگويد : بازگشت آنها به كلى حرام يعنى ممنوع است ، و راهى براى جبران باقى نمانده است .
اين شبيه همان است كه در آيه 99 سوره مؤمنون مىخوانيم : حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا . . . :
« اين وضع آنها ادامه مىيابد تا مرگشان فرا رسد ، مىگويد پروردگارا مرا به دنيا بازگردانيد تا اعمال صالحى را كه ترك گفتم انجام دهم ، اما جز پاسخ منفى چيزى نمىشنوند » .
در تفسير اين آيه بيانات ديگرى نيز ذكر شده است كه در ذيل صفحه به بعضى از آنها اشاره مىشود ( 2 ) .
هامش
( 1 ) مطابق اين تفسير ، « حرام » خبر براى مبتداى محذوف است ، و جمله * ( أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ ) * دليل بر آن مىباشد ، و در تقدير چنين بوده « حرام على اهل قرية اهلكناها ان يرجعوا الى الدنيا انهم لا يرجعون » .
( 2 ) بعضى « حرام » را در اينجا به معنى « واجب » گرفتهاند ! گفتهاند در لغت عرب گاه به اين معنى آمده است و كلمه « لا » زائده مىباشد ، مفهوم آيه چنين مىشود كه بازگشت آنها در آخرت واجب است .
بعضى ديگر گفتهاند حرام به همان معنى حرام است ولى « لا » زائده است يعنى بازگشت آنها به اين جهان حرام مىباشد .
بعضى ديگر نيز آيه را به معنى عدم بازگشت به سوى خدا و توبه گرفتهاند ( تفسير مجمع البيان و فخر رازى ذيل آيه مورد بحث ) .
بعضى ديگر نيز گفتهاند كه آيه از قبيل نفى در نفى است و مىگويد محال است كه آنها در قيامت بازگشت نكنند ، يعنى بازگشت مىكنند ( تفسير منهج الصادقين ذيل آيه مورد بحث ) ولى آنچه در متن آورديم از همه مناسبتر به نظر مىرسد .