« اللَّه » انتخاب كردهايد « ! ( * ( أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ) * ) .
« آيا هيچ انديشه نمىكنيد ، و عقل در سر نداريد » ؟ ( * ( أَ فَلا تَعْقِلُونَ ) * ) .
ولى در توبيخ و سرزنششان ، ملايمت را از دست نداد مبادا بيشتر لجاجت كنند ( 1 ) .
در حقيقت ابراهيم بسيار حساب شده برنامه خود را تعقيب كرد ، نخستين بار به هنگام دعوت آنها به سوى توحيد ، صدا زد اين مجسمههاى بىروح چيست ؟
كه شما مىپرستيد ؟ اگر مىگوئيد سنت نياكان شما است ، هم شما و هم آنها گمراه بوديد .
در دومين مرحله ، اقدام به يك برنامه عملى كرد ، تا نشان دهد اين بتها چنان قدرتى ندارند كه هر كس نگاه چپ به آنان كند ، نابودش كنند ، مخصوصا با اخطار قبلى به سراغ بتها رفت و آنها را به كلى درهم شكست ، تا نشان دهد خيالاتى كه آنها به هم بافتهاند همه بيهوده است .
در سومين مرحله در آن محاكمه تاريخى سخت آنها را در بنبست قرار داد ، گاه به سراغ فطرتشان رفت ، زمانى به سراغ عقلشان ، گاه اندرزشان داد ، گاه سرزنش و توبيخ كرد .
خلاصه اين معلم بزرگ الهى از هر درى وارد شد و آنچه در توان داشت به كار برد ، ولى مسلم قابليت محل نيز شرط تاثير است و اين متاسفانه در آن قوم كمتر وجود داشت .
اما بدون شك ، سخنان و كارهاى ابراهيم به عنوان يك زمينه توحيدى و حد اقل به صورت علامتهاى استفهام در مغزهاى آنها باقى ماند ، و مقدمه اى شد براى بيدارى و آگاهى گسترده تر در آينده .
از تواريخ استفاده مىشود كه گروهى هر چند از نظر تعداد اندك ولى از نظر ارزش بسيار ، به او ايمان آوردند ( 2 ) و آمادگى نسبى براى گروه ديگرى فراهم گشت .
هامش
( 1 ) در باره معنى « اف » مشروحا در جلد 13 ذيل آيه 23 سوره اسراء بحث كردهايم .
( 2 ) كامل ابن اثير جلد اول صفحه 100 .