همه در هم فرو رفته بود و به صورت ماده واحدى خودنمايى مىكرد ، اما با گذشت زمان ، مواد از هم جدا شدند ، و تركيبات جديدى پيدا كردند ، و انواع مختلف گياهان و حيوانات و موجودات ديگر ، در آسمان و زمين ظاهر شدند ، موجوداتى كه هر يك نظام مخصوص و آثار و خواص ويژه اى دارد ، و هر كدام نشانه اى است از عظمت پروردگار و علم و قدرت بىپايانش ( 1 ) .
3 - منظور از به هم پيوستگى آسمان اين است كه در آغاز بارانى نمىباريد و به هم پيوستگى زمين اين است كه در آن زمان گياهى نمىروئيد ، اما خدا اين هر دو را گشود ، از آسمان باران نازل كرد و از زمين انواع گياهان را رويانيد .
روايات متعددى از طرق اهل بيت ع به معنى اخير اشاره مىكند ، و بعضى از آنها اشاره اى به تفسير اول دارد ( 2 ) .
بدون شك ، تفسير اخير چيزى است كه با چشم قابل رؤيت است كه چگونه از آسمان باران نازل مىشود ، و زمينها شكافته مىشوند و گياهان مىرويند ، و با جمله « * ( أَ وَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * » ( آيا كسانى كه كافر شدند نديدند . . . ) كاملا سازگار است ، و با جمله « * ( وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ ) * » نيز هماهنگى كامل دارد .
ولى تفسير اول و دوم نيز با معنى وسيع اين جملهها ، مخالف نيست ، چرا كه رؤيت گاهى به معنى « علم » مىآيد ، درست است كه اين علم و آگاهى براى همه نيست تنها دانشمندانند كه مىتوانند در باره گذشته زمين و آسمان و به هم پيوستگى آنها و سپس جداييشان آگاهيهايى پيدا كنند ، ولى مىدانيم قرآن كتاب يك قرن و يك عصر نيست ، بلكه راهنما و راهگشاى انسانها در تمامى قرون و اعصار است .
به همين دليل آن چنان محتواى عميقى دارد كه براى هر گروه و هر عصر ،
هامش
( 1 ) الميزان ذيل آيه .
( 2 ) به تفسير صافى و نور الثقلين ذيل آيه مورد بحث مراجعه شود .