برهان تمانع
دليلى كه براى توحيد و نفى آلهه در آيه فوق ، آمده است ، در عين سادگى و روشنى ، يكى از براهين دقيق فلسفى در اين زمينه است كه دانشمندان از آن ، به عنوان « برهان تمانع » ياد مىكنند ، خلاصه اين برهان را چنين مىتوان بيان كرد :
ما بدون شك نظام واحدى را در اين جهان حكمفرما مىبينيم ، نظامى كه در همه جهات هماهنگ است ، قوانينش ثابت و در آسمان و زمين جارى است ، برنامه هايش با هم منطبق ، و اجزايش متناسب است .
اين هماهنگى قوانين و نظامات آفرينش از اين حكايت مىكند كه از مبدء واحدى سرچشمه گرفته است چرا كه اگر مبدءها متعدد بود و ارادهها مختلف ، اين هماهنگى هرگز وجود نداشت و همان چيزى كه قرآن از آن تعبير به « فساد » مىكند در عالم به وضوح ديده مىشد .
ما اگر كمى اهل تحقيق و مطالعه باشيم ، از بررسى يك كتاب به خوبى مىتوانيم بفهميم آن را يك نفر نوشته يا چند نفر ؟ كتابى كه تاليف يك نفر است ، هماهنگى و انسجام مخصوص در ميان عبارات ، جمله بنديها ، تعبيرات مختلف ، كنايات و اشارات ، عناوين و تيترها ، طرز ورود و خروج در بحثها ، خلاصه تمام قسمتهايش يكپارچه و همصدا است چرا كه زائيده يك فكر و تراوش يك قلم است .
اما اگر دو يا چند نفر - هر چند همه دانشمند باشند و صميمى و داراى روح همكارى نزديك - هر كدام تاليف بخشى از آن را بر عهده گيرد ، باز در اعماق عبارات و الفاظ ، طرز بحثها ، آثار اين دوگانگى و چندگانگى نمايان است .
دليل آن هم روشن است ، زيرا دو نفر هر قدر همفكر و هم سليقه باشند بالآخره دو نفرند ، اگر همه چيز آنها يكى بود ، يك نفر مىشدند ، بنا بر اين بطور قطع بايد تفاوتهايى داشته باشند تا بتوانند دو نفر باشند و اين تفاوت سرانجام كار