و نه گذشته ، اين عالم پهناور گذشته و آينده اى دارد كه نه من در آن بودهام و نه تو و دو مساله اساسى در اين عالم چشمگير است ، تامين نيازمنديها و سپس به كار گرفتن نيروها و امكانات در مسير پيشرفت موجودات ، اينها به خوبى مىتواند تو را به پروردگار ما آشنا سازد و هر چه بيشتر در اين زمينه بينديشى دلائل بيشترى از عظمت و قدرت او خواهى يافت .
فرعون با شنيدن اين جواب جامع و جالب ، سؤال ديگرى مطرح كرد ، « گفت : اگر چنين است ، پس تكليف پيشينيان ما چه خواهد شد ؟ » ( * ( قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الأُولى ) * ) .
در اينكه منظور فرعون از اين جمله چه بوده است ؟ مفسران نظرات گوناگونى اظهار داشتهاند :
1 - بعضى گفتهاند : چون موسى در آخرين جمله خود ، مخالفان توحيد را مشمول عذاب الهى دانست ، فرعون سؤال كرد پس چرا آن همه اقوام مشركى كه در گذشته بودهاند به چنان عذابى مبتلا نشدهاند ؟ ! 2 - بعضى گفتهاند ، چون موسى ، خداوند عالم را رب و معبود همگان معرفى كرد ، فرعون سؤال كرد پس چرا نياكان ما و اينهمه اقوام گذشته ، مشرك بودند اين نشان مىدهد كه شرك و بتپرستى كار نادرستى نيست ! 3 - بعضى ديگر گفتهاند : چون مفهوم سخن موسى اين بود كه سرانجام همه به نتيجه اعمال خود ميرسند و آنها كه از فرمان الهى سرپيچى كردهاند مجازات خواهند شد ، فرعون پرسيد پس تكليف اينها كه فانى شدند و ديگر بازگشتى به اين زندگى ندارند چه خواهد شد ؟
به هر حال موسى در جواب « گفت : تمام مشخصات اقوام گذشته ، نزد پروردگار من در كتابى ثبت است ، هيچگاه پروردگار من براى حفظ آنها گمراه
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 220
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٢٠