مگر عصا و مار عظيم هر دو در گذشتههاى دور از خاك گرفته نشدهاند ، البته شايد ميليونها يا صدها ميليون سال طول كشيد كه از خاك اين چنين موجوداتى به وجود آمد ( و هيچ در اين مساله تفاوتى نيست كه ما قائل به تكامل انواع باشيم و يا ثبوت انواع ، چرا كه به هر حال هم چوب درختان از خاك آفريده شدهاند و هم حيوانات ) منتها كار اعجاز در اين مورد بوده است كه آن مراحلى را كه مىبايست در طول ساليان دراز طى شود ، در يك لحظه و در مدتى بسيار كوتاه انجام داده است آيا چنين امرى محال به نظر مىرسد ؟
ممكن است من كتاب قطورى را با دست در يك سال بنويسم ، حال اگر كسى پيدا شود با اتكاء به اعجاز آن چنان سريع انجام دهد كه در يك ساعت يا كمتر از آن نوشته شود اين محال عقلى نيست ، اين خارق عادت است . ( دقت كنيد ) به هر حال قضاوت عجولانه در باره معجزات و آنها را خداى ناكرده به خرافات نسبت دادن دور از منطق و عقل است ، تنها چيزى كه گاهى اين گونه افكار را به وجود مىآورد اين است كه ما به علل و معلول عادى خو گرفتهايم تا آنجا كه آنها را به صورت ضرورت تلقى مىكنيم ، و هر چه را خلاف آن باشد مخالف ضرورت مىدانيم در حالى كه شكل اين علل و معلول طبيعى و عادى هرگز جنبه ضرورت ندارد و هيچ مانعى ندارد عامل ما فوق طبيعت ، دگرگونيها در آنها ايجاد كند ( 1 ) .
2 - استعدادهاى فوق العاده اشياء
مسلما آن روز كه موسى ، آن عصاى شبانى را براى خود انتخاب نمود ، باور نمىكرد كه اين موجود ساده از عهده چنان كار عظيمى به فرمان خدا برآيد ، آن چنان كه قدرت فراعنه را درهم ريزد ، اما خدا به او نشان داد كه از همين
هامش
( 1 ) در اين باره در جلد ششم صفحه 284 نيز صحبت كردهايم .