مىخوانيم :
يذكر العبد جميع ما عمل ، و ما كتب عليه ، حتى كانه فعله تلك الساعة ، فلذلك قالوا يا ويلتنا ما لهذا الكتاب لا يغادر صغيرة و لا كبيرة الا احصاها :
« در آن روز انسان آنچه را انجام داده و در نامه عمل او ثبت است همه را به خاطر مىآورد ، گويى همان ساعت آن را انجام داده است ! لذا فرياد مجرمان بلند مىشود و مىگويند : اين چه نامه اى است كه هيچ صغيره و كبيره اى را فروگزار نكرده است » ( 1 ) .
در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه اين نامه چيست ؟ و چگونه است ؟
بدون شك از جنس كتاب و دفتر و نامههاى معمولى ، نيست ، و لذا بعضى از مفسران گفتهاند اين نامه عمل چيزى جز « روح انسان » نمىباشد كه آثار همه اعمال در آن ثبت است ( 2 ) زيرا ما هر عملى انجام مىدهيم خواه ناخواه اثرى در روح و جان ما مىگذارد .
يا اينكه اين نامه عمل ، اعضاى پيكر ما حتى پوست تن ما ، و از آن بالاتر زمين و هوا و فضايى است كه در آن اعمال خود را انجام مىدهيم ، چرا كه اعمال ما گذشته از اينكه در جسم و همه ذرات پيكر ما نقش مىبندند ، در هوا و زمين منعكس مىشوند .
گر چه اين آثار براى ما در اين دنيا محسوس و درك كردنى نيست ، اما بدون شك وجود دارد ، و روزى كه در آن روز ديد تازه اى پيدا مىكنيم همه اينها را مىبينيم و مىخوانيم .
تعبير به « خواندن » هرگز نبايد ما را از آنچه در تفسير بالا ذكر شد ، منحرف سازد ، زيرا خواندن نيز مفهوم وسيعى دارد كه هر گونه مشاهده را در معنى وسيعش جاى مىدهد ، مثلا در تعبيرات روزمره گاه مىگوئيم در چشمهاى
هامش
( 1 ) نور الثقلين جلد 3 صفحه 144 .
( 2 ) تفسير صافى .