كه قرآن مىگويد : « بعد از آن از اسباب و وسائلى كه در اختيار داشت مجددا بهره گرفت » ( * ( ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ) * ) .
« و هم چنان به راه خود ادامه داد تا به خاستگاه خورشيد رسيد » ( * ( حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ ) * ) .
« در آنجا مشاهده كرد كه خورشيد بر جمعيتى طلوع مىكند كه جز آفتاب براى آنها پوششى قرار نداده بوديم » ( * ( وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً ) * ) .
اين جمعيت در مرحله اى بسيار پائين از زندگى انسانى بودند ، تا آنجا كه برهنه زندگى مىكردند ، و يا پوشش بسيار كمى كه بدن آنها را از آفتاب نمىپوشانيد ، داشتند .
بعضى از مفسران اين احتمال را نيز بعيد ندانستهاند كه آنها خانه و مسكنى نداشتند تا آنها را از تابش آفتاب بپوشاند . ( 1 )
احتمال ديگرى كه در تفسير اين جمله گفتهاند اين است كه سرزمين آنها يك بيابان فاقد كوه و درخت و پناهگاه بود ، و چيزى كه آنها را از آفتاب بپوشاند و سايه دهد در آن بيابان وجود نداشت . ( 2 )
در عين حال تفسيرهاى فوق منافاتى با هم ندارند .
آرى « اين چنين بود كار ذو القرنين ، و ما به خوبى مىدانيم او چه امكاناتى
هامش
( 1 ) در بعضى از روايات كه از طرف اهل بيت به ما رسيده تفسير اول آمده ، و در بعضى تفسير دوم ، و در عين حال منافاتى با هم ندارند . ( به تفسير نور الثقلين جلد سوم صفحه 306 مراجعه شود ) .
( 2 ) تفسير « فى ظلال » و « فخر رازى » ذيل آيه مورد بحث