شامل مىشود ؟ باز در ميان مفسران گفتگو است .
اما اگر بخواهيم به ظاهر آيه كه اطلاق دارد عمل كنيم بايد بگوئيم همه احكام عقلى و نقلى را در رابطه با اصول و فروع دين شامل مىشود ، و مفهوم اين سخن آن است كه حتى در مسائلى كه عقل مستقلا نيك و بد آن را تشخيص مىدهد ( مانند خوبى عدالت و بدى ظلم ) باز تا پيامبران الهى نيايند و حكم عقل را به وسيله حكم نقل تاييد و تقويت نكنند خداوند به لطفش كسى را مجازات نخواهد كرد ( دقت كنيد ) .
ولى از آنجا كه اين مطلب بسيار بعيد به نظر مىرسد ، زيرا مستقلات عقلى نيازى به بيان شرع ندارد و حكم عقل براى اتمام حجت در اين گونه موارد كافى است ، چاره اى جز اين نداريم كه مستقلات عقلى را از آيه استثناء كنيم .
و يا اگر استثناء نكنيم ، عذاب را در اين جمله به معنى « عذاب استيصال بگيريم كه نتيجه اش اين مىشود : خداوند به لطفش ، ستمگران و منحرفان را نابود نمىكند مگر اينكه پيامبران را بفرستد و همه راههاى سعادت را نشان دهند ، حتى مستقلات عقلى را با بيان شرعى تاييد نموده ، اتمام حجت را از دو سو يعنى عقل و نقل به انجام برسانند ( باز هم دقت كنيد ) .
نكتهها :
1 - تفال و تطير ( فال نيك و بد )
فال « نيك » و « بد » زدن در ميان همه اقوام بوده و هست و به نظر مىرسد سرچشمه آن ، عدم دسترسى به واقعيات و ناآگاهى از علل واقعى حوادث بوده است و به هر حال ، بدون شك اين دو ، اثر طبيعى ندارند ، ولى داراى اثر روانى هستند : فال نيك اميد آفرين است در حالى كه فال بد موجب ياس و نوميدى و ناتوانى مىشود .