يك عمر دم از آنها مىزديد ، و در آستانشان سجده مىنموديد ، اكنون كه امواج عذاب و كيفر اطراف شما را احاطه كرده فرياد بزنيد لا اقل ساعتى به كمكتان بشتابند .
آنها كه گويا هنوز رسوبات افكار اين دنيا را در مغز دارند فرياد مىزنند و « آنها را مىخوانند ، ولى اين معبودهاى پندارى حتى پاسخ به نداى آنها نمىدهند » تا چه رسد به اينكه به كمكشان بشتابند ( * ( فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ ) * ) « و ما در ميان آنها كانون هلاكتى قرار دادهايم » ( * ( وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً ) * ) ( 1 ) آخرين آيه مورد بحث ، سرانجام كار پيروان شيطان و مشركان را چنين بيان مىكند : « در آن روز گنهكاران آتش دوزخ را مىبينند » ( * ( وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ ) * ) .
و آتشى كه هرگز آن را باور نكرده بودند در برابر چشمان آنها آشكار مىشود .
در اينجا پى به اشتباهات گذشته خود مىبرند : « و يقين مىكنند كه در آتش ورود خواهند كرد و هم آتش در آنها » ! ( * ( فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها ) * ) .
« و نيز به يقين مىفهمند كه هيچگونه راه گريز از آن نخواهند يافت » ( * ( وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً ) * ) .
نه معبودهاى ساختگيشان به فريادشان مىرسند ، نه شفاعت شفيعان در باره آنها مؤثر است ، و نه با كذب و دروغ و يا توسل به « زر » و « زور » مىتوانند از چنگال آتش دوزخ ، آتشى كه اعمالشان آن را شعله ور ساخته رهايى يابند .
توجه به اين نكته لازمست كه جمله « ظنوا » گر چه از ماده « ظن » است ، ولى در اينجا و بسيارى موارد ديگر ، به معنى يقين به كار مىرود ، لذا در سوره
هامش
( 1 ) « موبق » از ماده « وبوق » ( بر وزن نبوغ ) به معنى هلاكت است و « موبق » به « مهلكه » گفته مىشود .