طبيعى خود اعمال آدمى باشد .
و به هر حال آيات مورد بحث نشان مىدهد كه علاوه بر ثبت اعمال انسانى در كتب ويژه ، خود اعمال نيز در آنجا تجسم مىيابند و حضور پيدا مىكنند * ( وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً ) * .
اعمالى كه به صورت انرژيهاى پراكنده در اين جهان از نظرها محو و نابود شدهاند در حقيقت از بين نرفتهاند ( و علم امروز نيز ثابت كرده كه هيچ ماده و انرژى هرگز از ميان نخواهد رفت ، بلكه دائما تغيير شكل مىدهد ) .
آن روز اين انرژيهاى گم شده ، به فرمان خداوند ، تبديل به ماده مىشوند ، و به صورتهاى مناسبى تجسم مىيابند ، اعمال نيك به صورتهاى جالب و زيبا ، و اعمال بد در چهرههاى زشت و ننگين ظاهر مىگردند ، و اين اعمال با ما خواهند بود ، و به همين دليل در آخرين جمله آيات فوق مىفرمايد * ( وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً ) * :
« و خداوند به بندگانش ستم نمىكند » چرا كه پاداشها و كيفرها محصول اعمال خودشان است .
البته بعضى از مفسران جمله « * ( وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً ) * » را تاكيدى بر مساله نامه اعمال دانستهاند ، و گفتهاند مفهوم جمله اين است كه در آن كتاب همه كارهاى خود را حاضر و ثبت شده مىيابند ( 1 ) .
بعضى ديگر در اين آيه كلمه « جزاء » را در تقدير گرفتهاند ، و گفتهاند مفهومش اين است كه در آن روز « جزاى اعمال خود را حاضر مىبينند » ( 2 ) .
ولى تفسير اول با ظاهر آيات مساعدتر است .
در باره تجسم اعمال در جلد دوم ذيل آيه 30 آل عمران بحث مشروحى داشتهايم ( جلد 2 صفحه 377 ) و به خواست خدا در ذيل آيات مناسب در آينده
هامش
( 1 و 2 ) فخر رازى در تفسير كبير ، و قرطبى در تفسير الجامع .