همانگونه كه در سوره جاثيه آيه 28 آمده است كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا :
« هر امتى به كتاب و نامه اعمالش خوانده مىشود » .
سوم كتابى است كه براى هر انسانى جداگانه وجود دارد ، آن چنان كه در سوره اسراء آيه 13 مىخوانيم وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناه طائِرَه فِي عُنُقِه وَنُخْرِجُ لَه يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً . . . : « هر انسانى مسئوليت اعمالش را به گردن خودش افكندهايم ، و براى او در روز قيامت كتاب و نامه عملى بيرون مىآوريم » ( 1 ) .
بديهى است هيچگونه منافاتى در ميان اين آيات نيست چرا كه هيچ مانعى ندارد كه اعمال آدمى در كتب مختلف ثبت گردد ، همانگونه كه در برنامههاى دنيا امروز نيز نظير آن را مىبينيم ، كه براى سازماندهى دقيق به تشكيلات يك كشور ، براى هر واحد ، نظام و حساب و سپس آن واحدها در واحدهاى بزرگتر ، حساب جديدى پيدا مىكنند .
اما با توجه به اين نكته كه نامه اعمال انسانها در قيامت شبيه دفتر و كتاب معمولى اين جهان نيست ، مجموعه اى است گويا ، غير قابل انكار كه شايد محصول
هامش
( 1 ) « الميزان » جلد 13 صفحه 348 . . . با نهايت تاسف در همين ايام كه اين بخش از تفسير را مىنويسيم به فقدان اين علامه بزرگوار مفسر قرآن مجيد ، فيلسوف عاليقدر ، عالم بزرگ اخلاق آيت اللَّه علامه طباطبائى گرفتار شديم .
بزرگمردى كه در دوران عمر پر بركتش خدمات بسيار پرارزشى ، دور از هر گونه تظاهر و خودنمايى ، به جامعه اسلامى كرد ، تحولى در حوزه علميه قم و افكار دانشمندان معاصر ايجاد نمود ، شاگردان برازنده فراوانى تربيت كرد و آثار بسيار ارزنده اى از خود به يادگار گذاشت .
مخصوصا همين اثر گرانمايه او ( تفسير الميزان ) فصل تازه اى در تفسير قرآن كريم گشوده و نقطه عطفى بود در اين علم مهم اسلامى ، روحش غريق رحمت باد و يادش براى هميشه گرامى ( تاريخ رحلت معظم له 24 آبان ماه 1360 برابر با 18 محرم 1402 ) .