بنا بر اين بايد قبول كرد كه عالم شگرف هستى با آن نظام عجيبش ، با آن همه رازها و اسرار ، با آن عظمت خيره كننده اش و با آن ريزه كاريهاى حيرتزا همگى « تسبيح و حمد » خدا مىگويند .
مگر « تسبيح » جز به معنى پاك و منزه شمردن از عيوب مىباشد ؟ ساختمان و نظم اين عالم هستى مىگويد خالق آن از هر گونه نقص و عيبى مبرا است .
مگر « حمد » چيزى جز بيان صفات كمال مىباشد ؟ نظام جهان آفرينش از صفات كمال خدا ، از علم بى پايان و قدرت بى انتها و حكمت وسيع و فراگير او سخن مىگويد .
مخصوصا با پيشرفت علم و دانش بشر ، و پرده برداشتن از گوشه هايى از اسرار و رازهاى اين عالم پهناور ، اين حمد و تسبيح عمومى موجودات آشكارتر شده است .
اگر يك روز آن شاعر نكته پرداز هر برگى از برگهاى درختان سبز را دفترى از معرفت كردگار مىدانست ، دانشمندان گياه شناس امروز در باره اين برگها نه يك دفتر بلكه كتابها نوشتهاند ، و از ساختمان اسرار آميز كوچكترين اجزاى آن يعنى سلولها گرفته تا طبقات هفتگانه برگ ، و دستگاه تنفسى آن ، و رشتههاى آبيارى و تغذيه و ساير مشخصات بسيار پيچيده برگها در اين كتابها ، بحثها كردهاند .
بنا بر اين هر برگى شب و روز نغمه توحيد سرمىدهد و آواز رساى تسبيحش را در درون باغ و جنگل ، بر فراز كوهها ، در خميدگى درهها پخش مىكند ، اما بيخبران چيزى از آن نمىفهمند ، خاموشش مىشمارند و زبان بسته ! اين معنى براى تسبيح و حمد عمومى موجودات كاملا قابل درك است و نياز به آن ندارد كه ما براى همه ذرات عالم هستى درك و شعور قائل شويم چرا كه دليل قاطعى براى آن در دست نيست و آيات گذشته نيز به احتمال زياد همان
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 136
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٣٦