خاص نازل نشده بلكه براى كل جامعه انسانى است ، و مسلما همه انسانها اين گونه نيستند ، بلكه بسيارند كسانى كه اين دلائل مختلف را مىشنوند و راه حق را بازمىيابند ، هر دسته اى از اين تشنگان حقيقت از يك نوع بيان قرآن بهره مىگيرند و بيدار مىشوند ، و همين اثر ، براى نزول اين آيات ، كافى است ، هر چند كوردلانى از آن نتيجه معكوس بگيرند .
به علاوه اين گروه متعصب لجوج گر چه راهشان خطا است و خود بدبختند ، ولى حقطلبان مىتوانند در مقايسه كردن خويش با آنها راه حق را بهتر بيابند كه در مقابله نور و ظلمت ارزش نور بيشتر معلوم مىشود و ادب را حتى از بىادبان مىتوان آموخت .
ضمنا از اين آيه اين درس را در زمينه مسائل تربيتى و تبليغى مىتوان فرا گرفت كه بايد براى رسيدن به هدفهاى عالى تربيتى ، تنها از يك طريق استفاده نكرد ، بلكه از طرق گوناگون و وسائل مختلف بهره گرفت ، كه مردم ذوقها و استعدادهاى مختلفى دارند ، و براى نفوذ در هر يك بايد از راهى وارد شد و يكى از فنون بلاغت نيز همين است .
دليل تمانع
آيه بعد به يكى از دلائل توحيد ، اشاره مىكند كه در لسان دانشمندان و فلاسفه به عنوان « دليل تمانع » معروف شده است ، مىگويد :
اى پيامبر « به آنها بگو اگر با خداوند قادر متعال ، خدايان ديگرى بود - آن چنان كه آنها مىپندارند - اين خدايان سعى مىكردند راهى به خداوند بزرگ صاحب عرش پيدا كنند و بر او غالب شوند » ( * ( قُلْ لَوْ كانَ مَعَه آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا ) * ) .
گر چه جمله « * ( إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا ) * » مفهومش اين است كه آنها