گفتيم سجده به معنى پرستش و عبادت مخصوص خدا است ، و براى هيچكس در هيچ مذهبى پرستش جايز نيست ، و توحيد عبادت كه بخش مهمى از مساله توحيد است كه همه پيامبران به آن دعوت نمودند ، مفهومش همين است .
بنا بر اين ، نه يوسف كه پيامبر خدا بود ، اجازه مىداد كه براى او سجده و عبادت كنند و نه پيامبر بزرگى همچون يعقوب اقدام به چنين كارى مىكرد ، و نه قرآن به عنوان يك عمل شايسته يا حد اقل مجاز از آن ياد مىنمود .
بنا بر اين ، سجده مزبور يا براى خدا بوده ( سجده شكر ) همان خدايى كه اينهمه موهبت و مقام عظيم به يوسف داد و مشكلات و گرفتاريهاى خاندان يعقوب را بر طرف نمود و در اين صورت در عين اينكه براى خدا بوده ، چون به خاطر عظمت موهبت يوسف انجام گرفته است ، تجليل و احترام براى او نيز محسوب مىشده ، و از اين نظر ضمير در « له » كه مسلما به يوسف باز مىگردد ، با اين معنى به خوبى سازگار خواهد بود .
و يا اينكه منظور از سجده مفهوم وسيع آن يعنى خضوع و تواضع است ، زيرا سجده هميشه به معنى معروفش نمىآيد . بلكه به معنى هر نوع تواضع نيز گاهى آمده است ، و لذا بعضى از مفسران گفتهاند كه تحيت و تواضع متداول در آن روز خم شدن و تعظيم بوده است ، و منظور از سجود در آيه فوق همين است .
ولى با توجه به جمله « خروا » كه مفهومش بر زمين افتادن است ، چنين بر مىآيد كه سجود آنها به معنى انحناء و سر فرود آوردن نبوده است .
بعضى ديگر از مفسران بزرگ گفتهاند سجود يعقوب و برادران و مادرشان براى خدا بوده ، اما يوسف همچون خانه كعبه ، قبله بوده است ، و لذا در تعبيرات عرب گاهى گفته مىشود فلان صلى للقبله : « فلان كس به سوى قبله نماز خواند » ( 1 ) .
هامش
( 1 ) تفسير الميزان و تفسير فخر رازى ذيل آيه مورد بحث .