و عذاب هدايت مىكرد ما هم شما را راهنمايى مىكرديم « ( * ( قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّه لَهَدَيْناكُمْ ) * ) .
ولى افسوس كه كار از اين حرفها گذشته است ، « چه بيتابى و جزع كنيم و چه صبر و شكيبايى ، راه نجاتى براى ما وجود ندارد » ( * ( سَواءٌ عَلَيْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِيصٍ ) * ) .
چند نكته :
[ 1 - نخستين سؤالى كه در زمينه اين آيه پيش مىآيد ]
1 - نخستين سؤالى كه در زمينه اين آيه پيش مىآيد اين است كه : مگر مردم در اين جهان در برابر علم خدا ظاهر و آشكار نيستند كه در آيه فوق مىفرمايد در قيامت همگى در پيشگاه خدا بارز و ظاهر مىشوند ؟ در پاسخ اين سؤال بسيارى از مفسران گفتهاند منظور اين است كه افراد بشر در اين جهان احساس نمىكنند كه آنها و همه اعمالشان در پيشگاه خدا ظاهر و بارز است ، ولى اين حضور و ظهور را در قيامت همگى احساس خواهند كرد .
بعضى نيز گفتهاند كه : منظور خارج شدن از قبرها و بروز و ظهور در دادگاه عدل الهى براى حساب است .
و اين هر دو تفسير خوب است و مانعى ندارد كه هر دو در مفهوم آيه جمع باشند .
2 - منظور از جمله « * ( لَوْ هَدانَا اللَّه لَهَدَيْناكُمْ ) * » چيست ؟
بسيارى از مفسران معتقدند كه منظور از هدايت به طريق نجات از مجازات الهى در آن عالم است ، زيرا اين سخن را « مستكبران » در پاسخ پيروانشان كه تقاضاى پذيرش سهمى از عذاب را كرده بودند مىگويند ، و تناسب سؤال و