ولى براى اينكه تصور نشود معنى اين سخن جبر و الزام و سلب آزادى بشر است ، بلافاصله اضافه مىكند : « او عزيز حكيم است » ( * ( وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ) * ) به مقتضاى عزت و قدرتش ، بر هر چيز تواناست ، و هيچكس را تاب مقاومت در برابر اراده او نيست ، اما به مقتضاى حكمتش بىجهت و بىدليل كسى را هدايت و يا كسى را گمراه نمىسازد ، بلكه گامهاى نخستين با نهايت آزادى اراده در راه سير الى اللَّه از ناحيه بندگان برداشته مىشود و سپس نور هدايت و فيض حق بر قلب آنها مىتابد همانگونه كه در سوره عنكبوت آيه 69 كه وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا : « آنها كه در راه ما مجاهده كردند بطور قطع آنها را هدايت به راههاى خويش خواهيم كرد » .
همچنين آنها كه با لجاجت و تعصب و دشمنى با حق و غوطه ور شدن در شهوات و آلوده شدن به ظلم و ستم ، شايستگى هدايت را از خود سلب كردهاند ، از فيض هدايت محروم ، و در وادى ضلالت ، گمراه مىشوند ، همانگونه كه مىفرمايد :
كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّه مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ : « اين چنين خداوند گمراه مىكند هر اسرافكار آلوده به شك و ترديد را » ( غافر - 34 ) .
و نيز مىفرمايد : وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ : « خداوند با آن گمراه نمىكند مگر فاسقين را » ( بقره - 26 ) .
و نيز مىفرمايد : وَيُضِلُّ اللَّه الظَّالِمِينَ : « خداوند ستمگران را گمراه مىسازد » ( ابراهيم - 27 ) .
و به اين ترتيب سرچشمه هدايت و ضلالت بدست خود ماست .
در آيه بعد به يكى از نمونههاى ارسال پيامبران در مقابل طاغوتهاى عصر خود به منظور خارج كردن آنان از ظلمتها به نور اشاره كرده مىفرمايد : « ما موسى را با آيات خود ( معجزات گوناگون ) فرستاديم و به او فرمان داديم كه
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 270
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٧٠