با اين دليل روشن مخاطب مىسازد كه « آيا كسى كه حافظ همه چيز در پهنه جهان هستى است و همه را زير پوشش تدبير خود قرار داده و از اعمال همه كس آگاه و با خبر است ، همچون كسى است كه هيچيك از اين صفات در او نيست » ؟ ! ( * ( أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ ) * ) ( 1 ) .
در حقيقت جمله فوق به وضوح مىگويد احاطه او چنان است كه گويى خداوند بالاى سر همه ايستاده ، آنچه را كه انجام مىدهند مىبيند و مىداند و حساب مىكشد و پاداش و كيفر مىدهد و تدبير و تصرف مىكند ، بنا بر اين كلمه « قائم » معنى وسيعى دارد كه همه اين امور را شامل مىشود گرچه گروهى از مفسران ، هر يك آن را در يك بعد خلاصه كردهاند .
سپس به عنوان تكميل بحث گذشته و مقدمه اى براى بحث آينده مىفرمايد :
« آنها براى خدا شريكهايى قرار دادند » ( * ( وَجَعَلُوا لِلَّه شُرَكاءَ ) * ) .
بلا فاصله از چند طريق به آنها پاسخ مىدهد .
نخست مىگويد : « اين شريكها را نام ببريد » ( * ( قُلْ سَمُّوهُمْ ) * ) .
منظور از نام بردن يا اين است كه آنها حتى بىارزشتر از آن هستند كه نام و نشانى داشته باشند ، يعنى چگونه يك عده موجودات بىنام و نشان و بىارزش را در رديف پروردگار قادر متعال قرار مىدهيد ؟
و يا اينكه منظور اين است ، صفات آنها را بيان كنيد ببينيم آيا شايسته عبوديت هستند ، در باره اللَّه مىگوئيم او خالق ، رازق ، حياتبخش ، عالم و قادر و بزرگ است ، آيا اين صفات را مىتوانيد در مورد بتها به كار بريد ، يا به عكس اگر بخواهيم از آنها نام ببريم بايد بگوئيم بتهايى از سنگ و چوب و بىحركت ،
هامش
( 1 ) در حقيقت جمله فوق مشتمل بر مبتدا است و خبر آن محذوف مىباشد ، در تقدير چنين بوده « ا فمن هو قائم على كل نفس بما كسبت كمن ليس كذلك » يعنى آيا كسى كه داراى اين صفت است همچون كسى است كه فاقد آن است .