شان نزول :
مفسران گفتهاند كه آيه نخست در صلح حديبيه در سال ششم هجرت نازل شده است ، در آن هنگام كه مىخواستند صلح نامه را بنويسند ، پيامبر ص به على ع فرمود : بنويس « بسم اللَّه الرحمن الرحيم . . . » « سهيل بن عمرو » و ساير مشركان ، گفتند ما « رحمان » را نمىشناسيم ! تنها يك « رحمان » داريم و آن در يمامه است ( مقصودشان مسيلمه كذاب بود كه دعوى نبوت داشت ) بلكه بايد بنويسى « باسمك اللهم » همانگونه كه در زمان جاهليت مىنوشتند ، سپس پيامبر ص به على ع فرمود : بنويس « اين صلحنامه اى است كه محمد رسول اللَّه ص . . . » مشركان قريش گفتند : اگر تو رسول خدا بودى و ما با تو جنگ مىكرديم و راه خانه خدا را بر تو مىبستيم ، بسيار ستمكار بوديم ( دعوا در همين رسالت تو است ) و لكن بنويس اين صلحنامه محمد بن عبد اللَّه است ! . . .
در اين هنگام ياران پيامبر ص برآشفتند و گفتند : اجازه بده ما با اينها پيكار كنيم ، پيامبر ص فرمود : نه ، همانگونه كه اينها مىخواهند بنويس ، در اين هنگام آيه فوق نازل شد ، و در مورد لجاجت و بهانه گيرى و مخالفت آنها با نام « رحمان » كه از اوصاف قطعى خداوند است آنها را شديدا سرزنش كرد .
اين شان نزول در صورتى صحيح است كه ما اين سوره را « مدنى » بدانيم تا با داستان صلح حديبيه سازگار باشد ، اما اگر - آن چنان كه مشهور است - « مكى » بدانيم نوبت به اين بحث نمىرسد .
مگر اينكه شان نزول اين آيه را پاسخ به گفتار مشركان كه در سوره فرقان آمده است بدانيم كه در برابر دعوت پيامبر ص به سجده كردن براى رحمان ، گفتند ما رحمان را نمىشناسيم ( اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ - فرقان آيه 60 ) و در هر حال آيه فوق منهاى شان نزول مفهوم روشنى دارد كه در تفسير آن