سپس به عنوان تفسير « اولوا الالباب » ريز برنامههاى طرفداران حق را بيان كرده و قبل از هر چيز انگشت روى مساله وفاى به عهد و ترك پيمانشكنى گذارده ، مىگويد : « آنها كسانى هستند كه به عهد الهى وفا مىكنند و پيمان را نمىشكنند » ( * ( الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّه وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ ) * ) .
شك نيست كه عهد اللَّه ( عهد الهى ) معنى وسيعى دارد : هم شامل عهدهاى فطرى و پيمانهايى كه خدا به مقتضاى فطرت از انسان گرفته مىشود ( همانند فطرت توحيد و عشق به حق و عدالت و هم پيمانهاى عقلى يعنى آنچه را كه انسان با نيروى تفكر و انديشه و عقل از حقايق عالم هستى و مبدء و معاد درك مىكند ، هم پيمانهاى شرعى يعنى آنچه را كه پيامبر ص از مؤمنان در رابطه با اطاعت فرمانهاى خداوند و ترك معصيت و گناه پيمان گرفته همه را شامل مىگردد .
و طبيعى است كه وفا به پيمانهايى كه انسان با ديگر انسانها مىبندد ، نيز در اين مجموعه وارد است ، چرا كه خدا فرمان داده كه اين پيمانها نيز محترم شمرده شود ، بلكه هم در پيمانهاى تشريعى داخل است و هم در پيمانهاى عقلى .
دومين ماده برنامه آنها ، حفظ پيوندها و پاسدارى از آنهاست ، چنان كه مىفرمايد : « آنها كسانى هستند كه پيوندهايى را كه خداوند امر به حفظ آن كرده برقرار مىدارند » ( * ( وَالَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّه بِه أَنْ يُوصَلَ ) * ) .
تعبيرى از اين وسيعتر در اين زمينه نمىتوان پيدا كرد ، چرا كه انسان ارتباطى با خدا ، ارتباطى با پيامبران و رهبران ، ارتباطى با ساير انسانها اعم از دوست و همسايه و خويشاوند و برادران دينى و همنوعان دارد ، و ارتباطى نيز با خودش ، دستور فوق مىگويد بايد همه اين پيوندها را محترم شمرد ، حق همه را ادا كرد ، و كارى كه منجر به قطع يكى از اين پيوندها مىشود انجام نداد .
در حقيقت انسان يك موجود منزوى و جدا و بريده از عالم هستى نيست بلكه
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 184
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٨٤