پاسخ :
همانگونه كه از لابلاى بحثهاى فوق روشن شد - و بارها هم به آن اشاره كردهايم گاهى يك سلسله اعمال از انسان سر مىزند كه نتيجه آن گمراهى و انحراف هميشگى و عدم بازگشت به سوى حق است ؟ لجاجت مستمر و اصرار بر گناهان و دشمنى مداوم با حق طلبان و رهبران راستين ، آن چنان پرده ضخيمى بر فكر انسان مىافكند كه توانايى ديد كمترين شعاع آفتاب حق و حقيقت را پيدا نمىكند ! .
و چون اين حالت ، از آثار اعمالى است كه خود انسان انجام داده به هيچ وجه دليل بر جبر نمىشود ، بلكه عين اختيار است ، آنچه به خدا مربوط است اين است كه در چنان اعمالى چنين اثرى قرار داده است :
در قرآن مجيد آيات متعددى به اين واقعيت اشاره مىكند كه ما در ذيل آيه 7 سوره بقره و . . . به آن اشاره كردهايم .
در آخرين آيه مورد بحث سخنى به عنوان يك جمله معترضه براى تاكيد بحثهايى كه در داستان نوح در آيات گذشته و آينده عنوان شده است مىگويد :
« دشمنان مىگويند اين مطلب را او ( محمد - ص ) از پيش خود ساخته و به خدا نسبت داده است » ( * ( أَمْ يَقُولُونَ افْتَراه ) * ) .
در پاسخ آنها بگو « اگر من اينها را از پيش خود ساختهام و به دروغ به خدا نسبت دادهام گناهش بر عهده من است » ( * ( قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُه فَعَلَيَّ إِجْرامِي ) * ) .
« ولى من از گناهان شما بيزارم » ( * ( وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ ) * )
در اينجا بايد به چند نكته توجه داشت :
[ معنى « اجرام » ]
1 - « اجرام » از ماده « جرم » ( بر وزن جهل ) همانگونه كه سابقا هم اشاره