جالب اينكه تمام اين مسائل در مفهوم « ظلم » جمع است زيرا مفهوم وسيع اين كلمه هر گونه انحراف و تغيير موضع واقعى « اشياء » و « اعمال » و « صفات » و « عقائد » را شامل مىشود .
ولى در آيه بعد مىگويد : با اينهمه « چنان نيست كه آنها بتوانند در روى زمين از مجازات پروردگار فرار كنند ، و از قلمرو قدرت او خارج شوند » ( * ( أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ ) * ) :
« همچنين آنها نمىتوانند ولى و حامى و پشتيبانى غير از خدا براى خود بيابند » ( * ( وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّه مِنْ أَوْلِياءَ ) * ) .
سرانجام به مجازات سنگين آنها اشاره كرده مىگويد : « مجازات آنها مضاعف مىگردد » ( * ( يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ) * ) .
چرا كه هم خود گمراه و گناهكار و تبهكار بودند ، و هم ديگران را به اين راهها مىكشاندند ، به همين دليل هم بار گناه خويش را بر دوش مىكشند و هم بار گناه ديگران را ( بىآنكه از گناه ديگران چيزى كاسته شود ) .
شاهد اين سخن آنكه در آيات ديگر قرآن مىخوانيم وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ : « آنها در روز قيامت سنگينى گناه خويش ، و گناهان ديگرى را با آن ، بر دوش خود حمل مىكنند » ( عنكبوت - 13 ) .
و نيز اخبار فراوانى داريم كه هر كس سنت بدى بگذارد ، « وزر » و گناه تمام كسانى كه به آن سنت بد عمل مىكنند ، براى او نوشته مىشود ، همچنين هر كس سنت نيكى بگذارد معادل پاداش كسانى كه به آن عمل مىكنند براى او ثبت مىگردد .
در پايان آيه ريشه اصلى بدبختى آنها را به اين گونه شرح مىدهد : « آنها نه گوش شنوا داشتند و نه چشم بينا » ! ( * ( ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 62
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٦٢