قدرت را نيافته كه نفس سركش را مهار زند و آن را رام كند بلكه در بسيارى از موارد در برابر او تسليم مىگردد و يا اگر بخواهد گلاويز شود نفس سركش او را بر زمين مىكوبد و شكست مىدهد .
اين مرحله همان است كه در آيه فوق در گفتار همسر عزيز مصر به آن اشاره شده است و همه بدبختيهاى انسان از آن است .
مرحله دوم « نفس لوامه » است كه پس از تعليم و تربيت و مجاهدت ، انسان به آن ارتقاء مىيابد ، در اين مرحله ممكن است بر اثر طغيان غرائز گهگاه مرتكب خلافهايى بشود اما فورا پشيمان مىگردد و به ملامت و سرزنش خويش مىپردازد ، و تصميم بر جبران گناه مىگيرد ، و دل و جان را با آب توبه مىشويد ، و به تعبير ديگر در مبارزه عقل و نفس گاهى عقل پيروز مىشود و گاهى نفس ، ولى به هر حال كفه سنگين از آن عقل و ايمان است .
البته براى رسيدن به اين مرحله جهاد اكبر لازم است و تمرين كافى و تربيت در مكتب استاد و الهام گرفتن از سخن خدا و سنت پيشوايان .
اين مرحله همان است كه قرآن مجيد در سوره « قيامت » به آن سوگند ياد كرده است ، سوگندى كه نشانه عظمت آن است لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ وَلا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ : « سوگند به روز رستاخيز و سوگند به نفس سرزنشگر » ! .
مرحله سوم « نفس مطمئنه » است و آن مرحله اى است كه پس از تصفيه و تهذيب و تربيت كامل ، انسان به مرحله اى مىرسد كه غرائز سركش در برابر او رام مىشوند و سپر مىاندازند ، و توانايى پيكار با عقل و ايمان در خود نمىبينند چرا كه عقل و ايمان آن قدر نيرومند شدهاند كه غرائز نفسانى در برابر آن توانايى چندانى ندارد .
اين همان مرحله آرامش و سكينه است ، آرامش كه بر اقيانوسهاى بزرگ
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 437
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٣٧