بر اين است كه او قادر بر اين نبود كه همه آنها را در يك مسير و در يك برنامه معين قرار دهد .
آرى هيچ مانعى نداشت كه او به حكم اجبار و الزام ، همه انسانها را يك نواخت و مؤمن به حق و مجبور بر قبول ايمان بيافريند .
ولى نه چنين ايمانى فايده اى داشت ، و نه چنان اتحاد و هماهنگى ، ايمان اجبارى كه از روى انگيزههاى غير ارادى برخيزد ، نه دليل بر شخصيت است و نه وسيله تكامل ، و نه موجب پاداش و ثواب ، درست به اين ميماند كه خداوند زنبور عسل را چنان آفريده كه به حكم الزام غريزه به دنبال جمع آورى شيره گلها مىرود ، و پشه مالاريا را آن چنان قرار داده كه تنها در مردابها لانه مىكند و هيچكدام در اين راه از خود اختيارى ندارند .
اصولا ارزش و امتياز انسان و مهمترين تفاوت او با موجودات ديگر داشتن همين موهبت آزادى اراده و اختيار است ، همچنين داشتن ذوقها و سليقهها و انديشههاى گوناگون و متفاوت كه هر كدام بخشى از جامعه را مىسازد ، و بعدى از ابعاد آن را تامين مىكند .
از طرفى هنگامى كه آزادى اراده آمد ، اختلاف در انتخاب عقيده و مكتب ، طبيعى است ، اختلافى كه سبب مىشود گروهى راه حق را بپذيرند و گروه ديگرى راه باطل را ، مگر اينكه انسانها تربيت شوند و در دامان رحمت پروردگار و با استفاده از مواهب او تعليمات صحيح ببينند ، در اين هنگام با تمام تفاوتهايى كه دارند و با حفظ آزادى و اختيار ، در راه حق گام خواهند گذارد هر چند در همين مسير نيز تفاوتهايى خواهند داشت .
به همين جهت در آيه بعد مىفرمايد : « مردم در پذيرش حق با هم اختلاف دارند مگر آنها كه مشمول رحمت پروردگارند » ( * ( إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ ) * ) .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 279
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٧٩