اكنون كه اين مقدمات سه گانه روشن شد حل نهايى از دسترس ما چندان دور نيست و براى رسيدن به آن كافى است كه به چند سؤال زير جواب دهيد :
فرض كنيد كسى بر اثر مصرف كردن پى در پى مشروبات الكلى در مدت يك هفته گرفتار زخم معده شديد شود . چندان كه مجبور باشد تا آخر عمر با اين درد بسازد و رنج برد ، آيا اين برابرى ميان عمل بد و نتيجه آن بر خلاف عدالت است ؟ حال اگر عمر اين انسان به جاى 80 سال يكهزار سال و يا يك مليون سال باشد و بايد بخاطر يك هفته هوسرانى يك مليون سال رنج ببرد آيا اين بر خلاف اصل عدالت است ؟ در حالى كه قبلا وجود اين خطر در ميگسارى به او اعلام شده ، و عاقبت آن نيز براى او توضيح داده شده است .
و نيز فرض كنيد كسى دستورات و مقررات رانندگى را كه به كار بستن آنها مسلما به نفع عموم و موجب كاهش تصادف و ناراحتيهاى ناشى از آن است ، به دست فراموشى بسپارد و به اخطارهاى مكرر دوستان عاقل گوش فرا نداد و حادثه در يك لحظه كوتاه - و همه حوادث در يك لحظه رخ مىدهد - به سراغ او بيايد و چشم يا دست و پاى خود را در حادثه از دست بدهد ، و به دنبال آن ناچار شود ساليان دراز رنج نابينايى و بىدست و پايى را تحمل كند آيا اين پديده ، هيچگونه منافاتى با اصل عدالت پروردگار دارد ؟ ! .
در اينجا مثال ديگرى داريم - و مثالها حقايق عقلى را به ذهن نزديك كرده و براى گرفتن نتيجه نهايى و استدلالى آماده مىكنند - فرض كنيد چند گرم بذر خار مغيلان را بر سر راه خود مىپاشيم و پس از چند ماه يا چند سال خود را با يك صحراى وسيع خار روبرو مىبينيم كه دائما مزاحم ماست و ما را آزار مىدهد . . .
و يا اينكه چند گرم بذر گل - آگاهانه - مىپاشيم و چيزى نمىگذرد كه خود را با صحرايى از زيباترين و معطرترين گلها روبرو مىبينيم كه همواره مشام جان ما را معطر و ديده و دل ما را نوازش مىدهد .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 243
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٤٣