پنج گروه گرديده كه چهار گروهشان واقعا معذورند ، و يك گروه منافقند و غير معذور ! در آيه نخست مىگويد : « كسانى كه ضعيف و ناتوان هستند ( بر اثر پيرى و يا نقص اعضاء همچون فقدان بينايى ) همچنين » بيماران « و » آنها كه وسيله لازم براى شركت در ميدان جهاد در اختيار ندارند « بر آنها ايرادى نيست كه در اين برنامه واجب اسلامى شركت نكنند » ( * ( لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ ) * ) .
اين سه گروه در هر قانونى معافند ، و عقل و منطق نيز معاف بودن آنها را امضاء مىكند ، و مسلم است كه قوانين اسلامى در هيچ مورد از منطق و عقل جدا نيست .
كلمه « حرج » در اصل به معنى مركز اجتماع چيزى است ، و از آنجا كه اجتماع و انبوه جمعيت توام با تنگى و ضيق مكان و كمبود جا است ، اين كلمه به معنى « ضيق و تنگى » و « ناراحتى » و « مسئوليت و تكليف » آمده است ، و در آيه مورد بحث به معنى اخير يعنى مسئوليت و تكليف مىباشد .
سپس يك شرط مهم براى حكم معافى آنها بيان كرده ، مىگويد « اين در صورتى است كه آنها از هر گونه خير خواهى مخلصانه درباره خدا و پيامبرش دريغ ندارند » ( * ( إِذا نَصَحُوا لِلَّه وَرَسُولِه ) * ) .
يعنى گر چه آنها توانايى گرفتن سلاح بدست و شركت در ميدان نبرد ندارند ولى اين توانايى را دارند كه با سخن و طرز رفتار خود مجاهدان را تشويق كنند و مبارزان را دلگرم سازند ، و روحيه آنها را با شمردن ثمرات جهاد تقويت كنند و به عكس تا آنجا كه توانايى دارند در تضعيف روحيه دشمن و فراهم آوردن مقدمات شكست آنها كوتاهى نورزند ، زيرا كلمه « نصح » كه در اصل به معنى اخلاص است كلمه جامعى است كه هر گونه خير خواهى و اقدام مخلصانه را
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 81
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٨١