از دست داده و به موجودى نفوذناپذير تبديل شدهاند ، منتها قرآن اين موضوع را به اين تعبير بيان مىكند : « كسانى كه فرمان پروردگارت بر آنها ثابت و مسجل شده ، ايمان نخواهند آورد » ( * ( إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ ) * ) « حتى اگر تمام آيات و نشانههاى پروردگار به سراغ آنها بيايد ، ايمان نخواهند آورد ، تا زمانى كه عذاب اليم الهى را با چشم خود ببينند » كه آن زمان ايمان بر ايشان اثرى ندارد ( * ( وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الأَلِيمَ ) * ) :
در حقيقت نخستين آيات مورد بحث ، از عموم مردم دعوت به مطالعه و تحقيق و سؤال از اهل اطلاع كرد ، و به دنبال آن از آنها خواست كه با روشن شدن حق به حمايت و دفاع از آن بپاخيزند .
ولى در آيات اخير مىگويد نبايد انتظار ايمان آوردن همه آنها را داشته باشى ، زيرا گروهى آن قدر فاسد شدهاند كه ديگر قابل اصلاح نيستند ، بنا بر اين نه از عدم ايمان آنها دلسرد باش و نه نيروى خود را روى هدايت آنان هدر ده ، بلكه به گروهى بپرداز كه اكثريت را تشكيل مىدهند ، و قابل هدايتند .
همانگونه كه بارها تكرار كردهايم تعبيراتى مانند آيات فوق به هيچگونه دليل بر « جبر » نيست بلكه اينها از قبيل ذكر آثار عمل انسان است ، منتها چون اثر هر چيز به فرمان خدا است گاهى اين امور به خدا نسبت داده مىشود .
ذكر اين نكته نيز لازم به نظر مىرسد كه در چند آيه قبل در باره فرعون خوانديم كه او بعد از نزول عذاب و گرفتار شدن در چنگال طوفان اظهار ايمان كرد ، ولى اين گونه ايمان چون جنبه اضطرارى داشت ، براى او سودى نداشت ، اما در آيات مورد بحث مىگويد : « اين تنها راه و روش فرعون نبود بلكه همه افراد لجوج و خود خواه و مستكبر و سياه دل كه به اوج طغيان رسيدهاند نيز همين
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 385
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٨٥