در پيشاپيش رو ، و در طرف راستشان در حركت است « .
و در حديثى از پيامبر ص مىخوانيم :
ان المؤمن اذا خرج من قبره صور له عمله فى صورة حسنة فيقول له انا عملك فيكون له نورا و قائدا الى الجنة » ( 1 ) : « هنگامى كه مؤمن از قبر خود خارج مىشود ، اعمالش به صورت زيبايى نمايان مىگردد و با او سخن مىگويد كه من اعمال توام و به صورت نورى در مىآيد كه او را به سوى بهشت هدايت مىكند » ! 3 - در آيات فوق * ( تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأَنْهارُ ) * آمده است ، در حالى كه در آيات ديگر قرآن « تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ » ديده مىشود ، و به تعبير ديگر در موارد ديگر مىخوانيم كه از زير درختان بهشت نهرها جريان دارد ، اما در آيه فوق مىخوانيم از زير پاى بهشتيان نهرها جارى است .
اين تعبير ممكن است اشاره به اين باشد كه حتى قصرهاى بهشتيان بر روى نهرها بنا شده ، كه لطف و زيبايى فوق العاده اى به آنها مىبخشد .
و يا اشاره به اينكه نهرهاى بهشتى به فرمان آنها هستند و در قبضه قدرتشان مىباشد ، چنان كه در سرگذشت فرعون مىخوانيم كه مىگفت أَ لَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِه الأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي : « آيا حكومت مصر در اختيار من نيست و اين نهرها به فرمان من جريان ندارند » ( 2 ) .
اين احتمال نيز داده شده است كه كلمه « تحت » به معنى « بين ايدى » باشد يعنى در مقابل آنها نهرهاى آب جريان دارد .
4 - جالب توجه اينكه در آخرين آيه مورد بحث اشاره به سه حالت و يا سه نعمت و لذت بزرگ بهشتيان شده است :
حالت نخست توجه به ذات پاك پروردگار و لذتى كه از اين توجه به آنها
هامش
( 1 ) تفسير فخر رازى جزء 17 صفحه 40 .
( 2 ) زخرف آيه 52 .