در اينجا به دو نكته بايد توجه داشت
1 - با اينكه خداوند مكان و محلى ندارد و مخصوصا با توجه به اينكه در اين جهان نيز همه جا هست و از ما به ما نزديكتر است موجب شده كه مفسران در تفسير * ( إِلَيْه مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً ) * در آيه فوق و آيات ديگر قرآن تفسيرهاى گوناگون كنند .
گاهى گفته مىشود منظور اين است به سوى پاداش و جزاى خدا باز مىگرديد .
و شايد بعضى از جاهلان اين تعبير را دليلى بر تجسم خداوند در قيامت بدانند كه بطلان اين عقيده واضحتر از آن است كه نياز به بيان داشته باشد .
اما آنچه با دقت در آيات قرآن به دست مىآيد اين است كه عالم حيات و زندگى همچون كاروانى است كه از جهان عدم به حركت در آمده ، و در مسير بى انتهاى خود به سوى بى نهايت كه ذات پاك خدا است پيش مىرود ، هر چند مخلوقات محدودند و محدود هرگز بى نهايت نخواهد شد ولى سير او به سوى تكامل نيز متوقف نمىگردد ، حتى پس از قيام قيامت باز اين سير تكاملى ادامه مىيابد ( چنان كه در بحث معاد شرح دادهايم ) ( 1 ) .
قرآن مىگويد يا أَيُّهَا الإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً : « اى انسان تو با تلاش و كوشش به سوى پروردگارت پيش ميروى » .
و نيز مىگويد « يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ » : « اى روحى كه در پرتو ايمان و عمل صالح به سر حد آرامش و اطمينان رسيده اى به سوى پروردگارت بازگرد » .
و از آنجا كه آغاز اين حركت از ناحيه آفريدگار شروع شده و نخستين جرقه حيات از او پديد آمده و اين حركت تكاملى نيز به سوى او است تعبير به
هامش
( 1 ) براى توضيح بيشتر به كتاب معاد و جهان پس از مرگ مراجعه كنيد .