« و سر انجام در حال كفر و بىايمانى از دنيا خواهند رفت » ( * ( وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ ) * ) .
در اينجا به چند نكته بايد توجه كرد :
1 - قرآن در دو آيه بالا اين واقعيت را تاكيد مىكند كه تنها وجود برنامهها و تعليمات حياتبخش براى سعادت يك فرد ، يا يك گروه كافى نيست ، بلكه آمادگى زمينهها نيز بايد به عنوان يك شرط اساسى مورد توجه قرار گيرد .
آيات قرآن مانند دانههاى حياتبخش باران است ، كه مىدانيم در باغ سبزه رويد و در شوره زار خس ! آنها كه با روح تسليم و ايمان و عشق به واقعيت به آن مىنگرند ، از هر سوره ، بلكه از هر آيه اى ، درس تازه اى فرا مىگيرند كه ايمانشان را پرورش مىدهد و صفات بارز انسانيت را در آنها تقويت مىكند .
ولى كسانى كه از پشت شيشههاى تاريك لجاجت و كبر و نفاق به اين آيات مىنگرند نه تنها از آنها بهره نمىگيرند ، بلكه بر شدت كفر و عنادشان افزوده مىشود .
و به تعبير ديگر در برابر هر فرمان تازه اى نافرمانى و عصيان جديدى مىكنند ، و در مقابل هر دستورى سركشى تازه اى ، و در مقابل هر حقيقت ، لجاجت جديدى ، و اين سبب تراكم عصيانها ، و نافرمانيها و لجاجتها ، در وجودشان مىشود ، و چنان ريشههاى اين صفات زشت در روح آنان قوى مىگردد كه سر انجام در حال كفر مىميرند ، و راه بازگشت به روى آنها به كلى بسته مىشود ! و باز به تعبير ديگر : در هيچ برنامه تربيتى تنها « فاعليت فاعل » كافى نيست ، بلكه روح پذيرش و « قابليت قابل » نيز شرط اساسى است .
2 - « رجس » در لغت به معنى موجود پليد و ناپاك است ، و به گفته « راغب »