گاه ده نفر مجبور مىشدند به نوبت از يك مركب استفاده كنند ، بعضى از پيادهها حتى كفش بپانداشتند ، و مجبور بودند با پاى برهنه از ريگهاى سوزان بيابان بگذرند ، از نظر غذا و آب به قدرى در مضيقه بودند كه گاهى يك دانه خرما را چند نفر به نوبت ، در دهان گرفته و مىمكيدند تا موقعى كه تنها هسته آن باقى مىماند ، و يك جرعه آب را چند نفر مىنوشيدند .
ولى با تمام اين اوصاف مسلمانان غالبا روحيه قوى و محكم داشتند و على رغم تمام اين مشكلات به سوى دشمن همراه پيامبر ص حركت كردند و با اين استقامت و پايمردى عجيب درس بزرگى براى همه مسلمين جهان در تمام قرون و اعصار به يادگار گذاشتند ، درسى كه براى همه نسلها كافى بود ، و وسيله پيروزى و غلبه بر دشمنان بزرگ و مجهز و خطرناك .
شك نيست در ميان مسلمانان افرادى بودند كه روحيه ضعيفترى داشتند ، و همانها بودند كه فكر بازگشت را در سر مىپروراندند كه قرآن از آن تعبير به * ( « مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ) * » كرده است ( زيرا « يزيغ » از ماده « زيغ » به معنى تمايل و انحراف از حق به سوى باطل است ) .
ولى همانگونه كه ديديم روحيه عالى اكثريت ، و لطف پروردگار آنها را نيز از اين فكر منصرف ساخت ، و به جمع مجاهدان راه حق پيوستند .
3 - در آيات فوق در باره آن سه نفر از مسلمانان سست و سهلانگار تعبير به « خلفوا » شده است ، يعنى « پشت سر گذارده شدهاند » .
اين تعبير يا به خاطر آن است كه مسلمانان هنگامى كه اين گونه اشخاص سستى مىكردند آنها را پشت سر گذارده ، و بى اعتنا به وضعشان به سوى ميدان جهاد پيش مىرفتند ، و يا به خاطر آنست كه هنگامى كه براى عذرخواهى نزد پيامبر ص آمدند ، عذر آنها را نپذيرفت و قبول توبه آنها را به عقب انداخت .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 174
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٧٤