او آشكار شد كه وى دشمن خدا است از او بيزارى جست و برايش استغفار نكرد « ( * ( وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لأَبِيه إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاه فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَه أَنَّه عَدُوٌّ لِلَّه تَبَرَّأَ مِنْه ) * ) .
در پايان آيه اضافه مىكند : « ابراهيم كسى بود كه در پيشگاه خدا خاضع و از خشم و غضب پروردگار خائف و ترسان ، و مردى بزرگوار و حليم و بردبار بود » ( * ( إِنَّ إِبْراهِيمَ لأَوَّاه حَلِيمٌ ) * ) .
اين جمله ممكن است دليلى براى وعده ابراهيم به آزر در زمينه استغفار بوده ، باشد ، زيرا حلم و بردبارى از يك سو ، و اواه بودن او كه طبق بعضى از تفاسير به معنى رحيم بودن است از سوى ديگر ، ايجاب مىكرد كه حد اكثر تلاش و كوشش را براى هدايت آزر انجام دهد ، اگر چه از طريق وعده استغفار و طلب آمرزش از گذشته او باشد .
اين احتمال نيز وجود دارد كه جمله فوق دليل براى اين موضوع باشد كه ابراهيم به خاطر خضوع و خشوعى كه داشت و ترس از مخالفت پروردگار هرگز حاضر نبود براى دشمنان حق استغفار كند ، بلكه اين كار مخصوص به زمانى بود كه اميد هدايت آزر را در دل مىپروراند ، لذا به محض آشكار شدن عداوت او از اين كار صرف نظر كرد .
اگر سؤال شود مسلمانان از كجا مىدانستند كه ابراهيم براى آزر استغفار كرد .
در پاسخ مىگوئيم اين آيات سوره توبه همانگونه كه در آغاز اشاره كرديم در اواخر عمر پيامبر ص نازل شد و قبلا مسلمانان در سوره مريم آيه 47 خوانده بودند كه ابراهيم با جمله « سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي » به آزر وعده استغفار داده بود و مسلمان پيامبر خدا ص بيهوده وعده نمىدهد ، و هر گاه وعده داده به وعده اش وفا كرده است ، و نيز در سوره ممتحنه آيه 4 خوانده بودند كه ابراهيم به او گفت
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 156
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٥٦